جوانان افغان در فضای آنلاین: مشارکت دیجیتالی و سواد رسانه‌ای
یادداشت پژوهشی کمیته‌ها، شمارهٔ 2026/06 · کمیتهٔ آموزش مدنی و مشارکت جوانان
یادداشت پژوهشی مبتنی بر منابع · نشر: نوامبر ۲۰۲۶
پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) – مرکز اندیشکده
دربارهٔ این یادداشت: یادداشت پژوهشی مبتنی بر منابع منتشرشده که مرکز اندیشکدهٔ پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) برای کمیتهٔ آموزش مدنی و مشارکت جوانان آماده کرده است. این متن گزارش هیچ جلسه یا تصمیم کمیته نیست. بازبینی: بازبینی داخلی، نوامبر ۲۰۲۶ · بودجه: ندارد · شریک: ندارد · داده: منابع منتشرشدهٔ ثانوی · اصلاحات: تا اکنون ندارد. داوری همتا نشده است.
خلاصه
برای بسیاری از جوانان افغان، تلفون اکنون دریچهٔ اصلی به زندگی عمومی است: خبر، آموزش، کار، خانوادهٔ بیرون از کشور و گفت‌وگو با همسالان. این دریچه تنگ و گران است و گاهی بسته می‌شود. از همین دریچه شایعه، تصویرهای دستکاری‌شده و سخنان خصمانه نیز وارد می‌شود. مشارکت دیجیتالی امن، آگاهانه و محترمانه خودبه‌خود پدید نمی‌آید؛ آموختنی است. پ.ج.ا می‌تواند به جوانان کمک کند مهارت یافتن معلومات معتبر، حفاظت از خود و شرکت در گفت‌وگوی سازنده را بسازند و در عین حال دربارهٔ محدودیت‌ها صادق باشد.
در اکتوبر ۲۰۲۵ حدود ۱۱٫۳ میلیون نفر در افغانستان از انترنت استفاده می‌کردند، یعنی نزدیک به یک‌چهارم نفوس (۲۵٫۵٪). حدود ۵ میلیون هویت کاربری در شبکه‌های اجتماعی، برابر با ۱۱٫۳٪ نفوس، و حدود ۲۲٫۴ میلیون اتصال موبایل در پایان ۲۰۲۵ وجود داشت (DataReportal, 2025). سنجه‌های مبتنی بر سروی ارقام پایین‌تری می‌دهند: مرور REACH دسترسی به انترنت را در ۲۰۲۳ کمتر از ۱۸٪ و سواد بزرگسالان را در ۲۰۲۱ حدود ۳۷٪ ذکر می‌کند (REACH, 2025). شمردن اتصال‌ها با شمردن افراد یکی نیست و هر دو نوع رقم به کار می‌آید.
واقعیت‌های کلیدی
- اقلیتی وصل‌شده: حدود یک نفر از هر چهار نفر از انترنت استفاده می‌کند و حدود یک نفر از هر نه نفر هویتی در شبکه‌های اجتماعی دارد (DataReportal, 2025).
- سواد، دامنهٔ رسیدن را محدود می‌کند: سواد بزرگسالان در ۲۰۲۱ حدود ۳۷٪ بود (REACH, 2025). صوت، ویدیو و زبان ساده به مردم بیشتری می‌رسد تا متن طولانی.
- ارتباط ممکن است قطع شود: قطع سراسری حدود ۴۸ ساعته از ۲۹ سپتمبر ۲۰۲۵ آغاز شد. کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل گفتند چنین محدودیت‌هایی آزادی بیان و دسترسی به معلومات را مانع می‌شود، مردم را از بستگان‌شان در بیرون که پول می‌فرستند جدا می‌کند، به اقتصاد زیان می‌رساند و بیشترین فشار را بر زنان و دختران وارد می‌کند (UN human rights experts, 2025).
- فضای رسانه‌ای کوچک‌تر: پیش از آگست ۲۰۲۱ حدود ۵۴۳ رسانه فعال بود؛ تا نوامبر ۲۰۲۱، ۴۳٪ آن‌ها بسته شدند. گزارش شده است که بیش از ۸۴٪ کارکنان زن رسانه‌ها اندکی پس از آن کار خود را از دست دادند (UNAMA, 2024). یوناما همچنین ۳۳۶ خبرنگار و کارمند رسانه را ثبت کرده است که میان آگست ۲۰۲۱ و سپتمبر ۲۰۲۴ با بازداشت، بدرفتاری یا تهدید روبه‌رو شده‌اند؛ مقامات سرپرست یافته‌های این گزارش را رد کردند (UNAMA, 2024).
- چه چیزی در برابر اطلاعات نادرست کمک می‌کند: یک ارزیابی سریع شواهد از سوی پژوهشگران مکتب اقتصاد لندن (LSE) از رویکردهای سواد رسانه‌ای حمایت می‌کند که آدم را به برخورد آگاهانه و منطقی با محتوا وامی‌دارند و تفکر انتقادی را تقویت می‌کنند. این ارزیابی همچنین دریافت که بیشتر پژوهش‌ها از کشورهای پردرآمد است و خواستار پژوهش بیشتر در کشورهای اکثریت جهانی شد (Anstead et al., 2025).
این وضعیت برای جوانان چه معنا دارد
وقتی منابع مستقل کمتر در دسترس باشند، جوانان بیشتر به شبکه‌های اجتماعی، گروه‌های پیام‌رسان و شنیده‌ها تکیه می‌کنند. این راه‌ها تند و شخصی‌اند، اما شایعه، ویدیوهای بیرون از زمینه و محتوای تحریک‌آمیز را نیز پخش می‌کنند. جوانی که نتواند ادعایی را وارسی کند، آسان‌تر فریب می‌خورد؛ چه دربارهٔ پیشنهاد کار، چه بورسیه، چه درمان صحی و چه یک رویداد سیاسی.
مشارکت خطر شخصی نیز دارد. پست‌ها، عکس‌ها و عضویت در گروه‌ها می‌تواند جوانان و خانواده‌هایشان را در معرض خطر قرار دهد. بنابراین مشارکت امن با عادت‌های ساده آغاز می‌شود: رمزهای قوی، تأیید دومرحله‌ای، تنظیمات دقیق حریم خصوصی، و دوبار فکر کردن پیش از نشر چهره، موقعیت یا نام.
سرانجام، مشارکت تنها مصرف معلومات نیست. جوانان می‌خواهند دربارهٔ مشکلات جامعهٔ خود گفت‌وگو کنند و راه‌حل پیشنهاد دهند. گفت‌وگوی آنلاین می‌تواند شکاف‌ها را ژرف‌تر کند یا تفاهم را در میان زبان‌ها، مناطق و پیشینه‌ها بسازد. تفاوت اغلب در چند قاعدهٔ مشترک و در گردانندگانی است که آن قواعد را منصفانه اجرا کنند.
گزینه‌های عملی برای پ.ج.ا و همکاران
- درس‌های کوتاه سواد رسانه‌ای و معلوماتی ارائه دهید. درس‌های عملی دربارهٔ وارسی منبع، «خواندن افقی» (باز کردن منابع دیگر پیش از باور کردن یک منبع)، وارسی تاریخ و تصویر، و شناختن دستکاری عاطفی، همان رویکردهایی‌اند که شواهد از آن‌ها حمایت می‌کنند. درس‌ها باید کوتاه، به پارسی‑دری و پښتو و بدون انترنت قابل استفاده باشند.
- امنیت دیجیتال را بخشی از آموزش مدنی بسازید. امنیت حساب، تنظیمات حریم خصوصی، نگهداری امن اسناد شخصی و آگاهی از کلاهبرداری باید در هر کورس مدنی باشد. پ.ج.ا هم‌اکنون محتوای امنیت دیجیتال دارد که می‌توان به آن پیوند داد.
- گفت‌وگوی سازنده را تمرین کنید. پ.ج.ا می‌تواند قواعد سادهٔ گفت‌وگو برای گروه‌های خود نشر کند: بدون توهین، بدون سخن نفرت‌آمیز، بدون نشر معلومات شخصی دیگران، و استدلال همراه با منبع. گردانندگان آموزش‌دیده می‌توانند این قواعد را یکسان اجرا کنند.
- نشر دقیق را الگو کنید. کار رسانه‌ای خود پ.ج.ا از معیارهای نشراتی پیروی می‌کند: بازبینی دونفره، وارسی درستی، رضایت و اصلاح خطا. نشان دادن آشکار این گام‌ها خود نوعی آموزش مدنی است.
- برای قطع ارتباط برنامه بریزید. کورس‌ها و رهنمودهای کلیدی باید از پیش قابل دانلود و از راه تلفون قابل دست‌به‌دست شدن باشند تا هنگام قطع ارتباط، آموزش ادامه یابد.
- تغییر را بسنجید. تمرین‌های کوتاه پیش و پس از درس، مانند تشخیص یک تصویر دستکاری‌شده یا ادعای بی‌پشتوانه، نشان می‌دهد که درس‌ها کارساز بوده‌اند یا نه.
گام‌های بعدی و پرسش‌ها برای گفت‌وگو
کار کمیته دربارهٔ مشارکت دیجیتالی می‌تواند با چند پرسش عملی آغاز شود:
- جوانان افغان در داخل و بیرون کشور برای خبر و معلومات عملی بیش از همه به کدام منابع اعتماد دارند و چرا؟ یک بخش بی‌نام در سروی جوانان پ.ج.ا می‌تواند این را بپرسد و نتایج تنها دربارهٔ پاسخ‌دهندگان گزارش شود.
- کدام گونه‌های محتوای نادرست یا گمراه‌کننده بیشترین آسیب را به جوانان می‌رساند: پیشنهادهای جعلی کار و بورسیه، شایعه‌های صحی، تصویرهای دستکاری‌شده یا محتوای خصمانه علیه گروه‌های خاص؟ دانستن این به هدفمند ساختن درس‌ها کمک می‌کند.
- کدام تمرین‌های سواد رسانه‌ای به پارسی‑دری و پښتو بهتر کار می‌کنند و آیا به شکل صوتی هم به اندازهٔ متن مؤثرند؟ پ.ج.ا می‌تواند درس‌های کوتاه را بیازماید و نتیجه را با تمرین‌های سادهٔ پیش و پس بسنجد.
- زنان جوان با توجه به خطر آزار و افشا، چگونه می‌توانند به‌گونهٔ امن در گفت‌وگوی آنلاین شرکت کنند؟ فضاهای ویژهٔ زنان با گردانندگان زن شاید یک پاسخ باشد؛ پ.ج.ا می‌تواند از خود شرکت‌کنندگان بیاموزد چه چیزی کمک می‌کند.
- کدام قواعد گفت‌وگو برای جوانان مناطق و گروه‌های زبانی گوناگون منصفانه به نظر می‌رسد؟ پ.ج.ا می‌تواند قواعد را آشکارا پیش‌نویس کند، نظر بخواهد و بازنگری کند.
نکتهٔ گسترده‌تری نیز هست. سواد رسانه‌ای تنها سپری در برابر دروغ نیست؛ یک مهارت مدنی است. جوانی که بتواند ادعایی را وارسی کند، منابع را بسنجد و بی‌توهین مخالفت کند، برای مشارکت در هر جامعه‌ای، در افغانستان یا بیرون، آماده‌تر است. از همین رو پ.ج.ا سواد رسانه‌ای و معلوماتی را بخشی از آموزش مدنی می‌داند، نه یک موضوع فنی. هر جمع‌آوری داده از معیارهای پژوهشی پیروی می‌کند: مشارکت داوطلبانه، بررسی «آسیب نرساندن» و گزارش مجموعی.
محدودیت‌ها
داده‌های استفاده از انترنت بسته به روش فرق می‌کند و داده‌های تازهٔ سروی دربارهٔ مصرف رسانه در داخل افغانستان کمیاب است. شواهد سواد رسانه‌ای بیشتر از کشورهای دیگر است. این یادداشت پلتفرم‌ها یا رسانه‌های مشخص را ارزیابی نمی‌کند.
پیوندهای مرتبط: کمیتهٔ آموزش مدنی و مشارکت جوانان · همهٔ گزارش‌ها و یادداشت‌های کمیته‌ها · معیارهای پژوهشی
منابع
- Anstead, N., Edwards, L., Livingstone, S. and Stoilova, M. (2025). The potential for media literacy to combat misinformation: results of a rapid evidence assessment. International Journal of Communication (LSE Research Online). researchonline.lse.ac.uk
- DataReportal – Kemp, S. (2025). Digital 2026: Afghanistan. Kepios, 8 November 2025. datareportal.com
- REACH (2025). Afghanistan Climate Change Overview, September 2025. IMPACT Initiatives (literacy and internet access figures). repository.impact-initiatives.org
- UNAMA (2024). Media Freedom in Afghanistan. UNAMA Human Rights Service, November 2024. unama.unmissions.org
- UN human rights experts (2025). Statement on internet and social media restrictions in Afghanistan, 10 October 2025, as reported by The National. thenationalnews.com
پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) – مرکز اندیشکده
یادداشت پژوهشی کمیته‌ها 2026/06 – نوامبر ۲۰۲۶
اصلاحات و نظرها: research@aypfrs.net