آموزش پس از مکتب: آموزش آنلاین و از راه دور چه کاری از دستش برمی‌آید

یادداشت پژوهشی کمیته‌ها، شمارهٔ 2026/02 · کمیتهٔ آموزش و توسعهٔ انسانی

یادداشت پژوهشی مبتنی بر منابع · نشر: نوامبر ۲۰۲۶
پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) – مرکز اندیشکده

دربارهٔ این یادداشت: یادداشت پژوهشی مبتنی بر منابع منتشرشده که مرکز اندیشکدهٔ پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) برای کمیتهٔ آموزش و توسعهٔ انسانی آماده کرده است. این متن گزارش هیچ جلسه یا تصمیم کمیته نیست. بازبینی: بازبینی داخلی، نوامبر ۲۰۲۶ · بودجه: ندارد · شریک: ندارد · داده: منابع منتشرشدهٔ ثانوی · اصلاحات: تا اکنون ندارد. داوری همتا نشده است.

خلاصه

اندازهٔ این شکاف اکنون به‌خوبی ثبت شده است. یونسکو در آگست ۲۰۲۶ برآورد کرد که حدود ۲٫۴ میلیون دختر افغان از آموزش متوسطه محروم‌اند (UNESCO, 2026). یادداشت سیاستی UNICEF Innocenti که در اپریل ۲۰۲۶ نشر شد، شمار دختران ۷ تا ۱۸ سالهٔ بیرون از مکتب را در سال ۲۰۲۴ حدود ۳٫۸ میلیون، یعنی نزدیک به ۶۱٪ این گروه سنی، می‌داند. به برآورد همین گزارش، تا کنون حدود یک میلیون دختر مستقیماً از محدودیت‌های آموزش متوسطه متأثر شده‌اند، هر سال نزدیک به ۲۵۰ هزار نفر دیگر به آن افزوده می‌شوند و تا سال ۲۰۳۰ بیش از دو میلیون دختر متأثر خواهند شد (UNICEF Innocenti, 2026). در میان زنان جوان، ۷۸٪ نه در آموزش‌اند، نه در کار و نه در مهارت‌آموزی (UN Women, 2025).

پسران و مردان جوان نیز در امان نیستند. بسیاری برای نان‌آوری مکتب را زود ترک می‌کنند، بسیاری با درس نیمه‌تمام از ایران و پاکستان برمی‌گردند، و از دست رفتن آموزگاران و کارکنان صحی زن بر همهٔ جامعه اثر می‌گذارد. یونیسف برآورد می‌کند که اگر محدودیت‌های کنونی ادامه یابد، تا سال ۲۰۳۰ تا ۲۰ هزار آموزگار و ۵۴۰۰ کارمند صحی از دست خواهند رفت (UNICEF Innocenti, 2026).

واقعیت‌های کلیدی

• دختران بیرون از مکتب متوسطه: حدود ۲٫۴ میلیون (UNESCO, 2026).
• دختران ۷ تا ۱۸ سالهٔ بیرون از مکتب در ۲۰۲۴: ۳٫۸ میلیون، حدود ۶۱٪ (UNICEF Innocenti, 2026).
• زنان جوانی که نه در آموزش‌اند، نه در کار و نه در مهارت‌آموزی: ۷۸٪، نزدیک به چهار برابر مردان جوان (UN Women, 2025).
• هزینهٔ اقتصادی: با فرض‌های محتاطانه دست‌کم ۸۴ میلیون دالر در سال، حدود ۰٫۵٪ تولید ناخالص داخلی ۲۰۲۳، ناشی از محدودیت‌های آموزش دختران و کار زنان؛ و احتمالاً تا حدود ۱٪ تولید ناخالص داخلی در سال (UNICEF Innocenti, 2026).
• دسترسی به انترنت: حدود ۱۱٫۳ میلیون کاربر انترنت، یعنی ۲۵٫۵٪ نفوس، در اکتوبر ۲۰۲۵؛ و حدود ۲۲٫۴ میلیون اتصال موبایل در پایان ۲۰۲۵ (DataReportal, 2025). سروی‌های دیگر ارقام پایین‌تری برای دسترسی به انترنت می‌دهند؛ این تفاوت از شمردن اتصال‌ها در برابر شمردن خانوارها می‌آید.
• دسترسی شکننده: قطع سراسری ارتباطات به مدت حدود ۴۸ ساعت از ۲۹ سپتمبر ۲۰۲۵ آغاز شد. کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل یادآوری کردند که زنان و دختران بیش از همه از چنین قطع‌هایی آسیب می‌بینند، چون بسیاری‌شان برای آموزش، کار و کسب به فضای آنلاین وابسته‌اند (UN human rights experts, 2025).

شواهد دربارهٔ آموزش از راه دور چه می‌گویند

فاصله مهم است، به‌ویژه برای دختران. یک پژوهش تصادفی‌سازی‌شده دربارهٔ مکتب‌های قریه‌ای در افغانستان نشان داد که گشایش مکتب در خود قریه شمولیت رسمی را ۴۲ واحد درصد بالا برد و شمولیت دختران را ۱۶٫۸ واحد بیشتر از پسران افزایش داد. هر یک میل فاصلهٔ بیشتر تا مکتب، شمولیت دختران را ۱۹ و پسران را ۱۳ واحد درصد کم می‌کرد (Burde and Linden, 2013). درس این پژوهش از مکتب‌های قریه‌ای فراتر می‌رود: هرچه آموزش به خانه نزدیک‌تر باشد، دختران بیشتر در آن شرکت می‌کنند.

تکنالوژی ساده همراه با تماس انسانی بهتر از تکنالوژی تنها کار می‌کند. در زمان بسته‌بودن مکتب‌ها به دلیل کووید‑۱۹ در بوتسوانا، یک آزمایش تصادفی پیام کوتاه تنها را با پیام کوتاه همراه با تماس تلفونی کوتاه هفته‌وار از سوی استاد راهنما مقایسه کرد. پیام تنها اثر معناداری بر یادگیری نداشت. پیام همراه با تماس، مهارت حساب را حدود ۰٫۱۲ انحراف معیار بهتر کرد و بی‌سوادی حسابی را ۳۱٪ کاهش داد، با هزینهٔ حدود ۱۹ دالر برای هر کودک (Angrist, Bergman and Matsheng, 2022). این الگو، یعنی یک تلفون و یک انسان که زنگ می‌زند، در جاهایی که انترنت ضعیف است، بسیار بهتر از پلتفرم‌های ویدیویی جواب می‌دهد.

درجه‌های آنلاین معتبر برای برخی دست‌یافتنی است. پوهنتون رایگان University of the People در آگست ۲۰۲۴ گزارش داد که بیش از ۳۱۰۰ زن افغان نزد آن درس می‌خوانند و از آگست ۲۰۲۱ بیش از ۲۶ هزار نفر درخواست داده‌اند (University of the People, 2024). این تقاضای واقعی را نشان می‌دهد، و همزمان محدودیت‌ها را: چنین برنامه‌هایی زبان انگلیسی، دستگاه، انترنت منظم و جای آرام برای درس خواندن می‌خواهند که بیشتر جوانان افغان، زن یا مرد، ندارند.

این وضعیت برای جوانان چه معنا دارد

برای جوانی که مکتب را تمام یا تقریباً تمام کرده است، سه پرسش تعیین می‌کند که آموزش ادامه پیدا می‌کند یا نه: آیا از خانه به آن دسترسی دارم؟ آیا کسی مرا راهنمایی می‌کند؟ آیا نتیجه‌اش شناخته می‌شود؟ آموزش آنلاینی که تنها به پرسش نخست پاسخ دهد، معمولاً بی‌صدا ناکام می‌شود: ترک تحصیل بالا و هیچ سندی از آنچه آموخته شده است.

پرسش امنیت نیز مطرح است. آموزندگان داخل کشور و خانواده‌هایشان ممکن است اگر درس‌شان به شکل نادرست دیده شود، با خطر روبه‌رو شوند. برنامه‌ها باید هویت آموزندگان را حفاظت کنند، کمترین معلومات شخصی را جمع کنند و هرگز چهره یا نام آنان را بدون رضایت آگاهانه نشر نکنند.

گزینه‌های عملی برای پ.ج.ا و همکاران

• پشتیبانی «تلفون به‌علاوهٔ انسان» را در هر کورس بگنجانید. کورس‌های پ.ج.ا متنی و رایگان‌اند. افزودن لایه‌ای سبک از تماس انسانی، یک پیام یا تماس کوتاه هفته‌وار از سوی یک منتور داوطلب، همان ویژگی‌ای است که شواهد بیش از همه از آن حمایت می‌کنند. شبکهٔ منتورشیپ پ.ج.ا، از جمله منتوران در دیاسپورا، برای این کار جایگاه مناسبی دارد.
• برای انترنت ضعیف طراحی کنید. متن، صوت و درس‌های قابل دانلود که بدون انترنت هم کار کنند، به مردم بیشتری می‌رسند تا ویدیو. کورس‌ها باید در زمان قطع ارتباطات هم کار کنند و مواد آن‌ها از پیش ذخیره‌شدنی باشد.
• حلقه‌های کوچک درسی محلی را، جایی که امن باشد، تشویق کنید. گروه‌های کوچکی که نزدیک خانه دور هم می‌آیند یا از راه تلفون با هم درس می‌خوانند، همان نزدیکی‌ای را فراهم می‌کنند که شواهد مکتب‌های قریه‌ای افغانستان اهمیتش را نشان داده است، به‌ویژه برای دختران.
• آموزش را به یک گام بعدی شناخته‌شده وصل کنید. برنامهٔ «از مکتب تا پوهنتون» پ.ج.ا می‌تواند برای هر کورس گام بعدی را روشن کند: یک برنامهٔ آنلاین معتبر، یک امتحان بین‌المللی، درخواست بورسیه یا یک حرفهٔ ماهرانه. تصدیق‌نامه‌های پ.ج.ا تصدیق‌نامهٔ کورس‌اند، نه درجهٔ تحصیلی، و همیشه باید صادقانه چنین معرفی شوند.
• یادگیری را بسنجید، نه تنها ثبت‌نام را. آزمون‌های کوتاه در آغاز و پایان کورس نشان می‌دهد که مردم واقعاً می‌آموزند یا نه. نتایج تنها به‌صورت مجموعی نشر شود.
• برای تمویل‌کنندگان و پوهنتون‌ها: هزینهٔ انترنت، دستگاه و حق‌الزحمهٔ اندک برای استادان راهنما را تأمین کنند؛ برای آموزندگان افغان جای تحصیل، شناسایی کریدت و آمادگی زبان انگلیسی پیشنهاد کنند؛ و از ارزیابی مستقل آنچه کار می‌کند حمایت کنند.

محدودیت‌ها

شواهد دقیق دربارهٔ آموزش آنلاین در داخل خود افغانستان اندک است. آزمایش بوتسوانا و پژوهش مکتب‌های قریه‌ای افغانستان از زمینه‌ها و دوره‌های متفاوت‌اند، بنابراین نتایج‌شان اصول طراحی را نشان می‌دهد، نه این‌که اثر دقیق را پیش‌بینی کند. ارقام دسترسی به انترنت بسته به منبع و روش فرق می‌کند.

پیوندهای مرتبط: کمیتهٔ آموزش و توسعهٔ انسانی · همهٔ گزارش‌ها و یادداشت‌های کمیته‌ها · معیارهای پژوهشی

منابع

1. Angrist, N., Bergman, P. and Matsheng, M. (2022). Experimental evidence on learning using low-tech when school is out. Nature Human Behaviour, 6(7), 941–950. doi.org
2. Burde, D. and Linden, L. (2013). Bringing Education to Afghan Girls: A Randomized Controlled Trial of Village-Based Schools. American Economic Journal: Applied Economics, 5(3), 27–40. Summary by J-PAL. povertyactionlab.org
3. DataReportal – Kemp, S. (2025). Digital 2026: Afghanistan. Kepios, 8 November 2025. datareportal.com
4. UN human rights experts (2025). Statement on internet and social media restrictions in Afghanistan, 10 October 2025, as reported by The National. thenationalnews.com
5. UNESCO (2026). Statement on girls’ education in Afghanistan, August 2026, as reported by Al Jazeera, 11 August 2026. aljazeera.com
6. UNICEF Innocenti – Otchere, F. and Chilombo, N. (2026). The Costs of Inaction on Girls’ Education and Women’s Labour Force Participation in Afghanistan. Issue brief, April 2026. unicef.org
7. UN Women (2025). Nearly eight out of 10 young Afghan women are excluded from education, jobs, and training (Afghanistan Gender Index 2024), 17 June 2025. unwomen.org
8. University of the People (2024). From veils to virtual classrooms: thousands of Afghan women study online. Press release, 15 August 2024. prnewswire.com

پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) – مرکز اندیشکده
یادداشت پژوهشی کمیته‌ها 2026/02 – نوامبر ۲۰۲۶
اصلاحات و نظرها: research@aypfrs.net