د افغان ځوانانو پارلمان

ګډون وکړئ

له ښوونځي وروسته زده‌کړه: آنلاین او له لرې زده‌کړه څه کولی شي

د کمېټو څېړنیز یادښت، ګڼه 2026/02 · د زده‌کړې او بشري پراختیا کمېټه

پر سرچینو ولاړ څېړنیز یادښت · خپرېدنه: نومبر ۲۰۲۶
د افغان ځوانانو پارلمان (ا.ځ.پ) – د فکر مرکز

د دې یادښت په اړه: د خپرو شویو سرچینو پر بنسټ څېړنیز یادښت چې د افغان ځوانانو پارلمان (ا.ځ.پ) د فکر مرکز د زده‌کړې او بشري پراختیا کمېټې لپاره چمتو کړی. دا د کومې غونډې یا د کمېټې د پرېکړې راپور نه دی. بیاکتنه: داخلي بیاکتنه، نومبر ۲۰۲۶ · بودیجه: نشته · شریک: نشته · معلومات: خپاره شوې دویمي سرچینې · سمونې: تر اوسه نشته. همتا بیاکتنه یې نه ده شوې.

لنډیز

د میلیونونو افغان ځوانانو لپاره له ښوونځي څخه پوهنتون یا ماهر کار ته عادي لاره تړلې یا ماته ده. آنلاین او له لرې زده‌کړه اکثراً د حل لارې په توګه وړاندې کېږي. شواهد خو دقیقه خبره کوي: له لرې زده‌کړه ګټوره کېدای شي، خو ډېری هغه وخت چې ارزانه وي، زده‌کوونکي ته نږدې وي، پر منظم انساني اړیکه ولاړه وي او له یو پېژندل شوي راتلونکي ګام سره وتړل شي. د لارښود استاد یو ټیلیفون کله کله تر یوه ګران پلېټفارم ډېر ارزښت لري. دا یادښت هغه څه بیانوي چې پوهېږو او هغه څه چې ا.ځ.پ او همکاران یې کولی شي.

د دې تشې اندازه اوس ښه ثبت شوې ده. یونسکو د ۲۰۲۶ په اګست کې اټکل وکړ چې شاوخوا ۲٫۴ میلیونه افغان نجونې له منځنیو زده‌کړو بې‌برخې دي (UNESCO, 2026). د UNICEF Innocenti پالیسي یادښت چې د ۲۰۲۶ په اپرېل کې خپور شو، په ۲۰۲۴ کې له ښوونځي بهر د ۷ تر ۱۸ کلنو نجونو شمېر ۳٫۸ میلیونه ښيي، چې د دې عمري ډلې شاوخوا ۶۱٪ کېږي. د همدې راپور په اټکل، تر اوسه شاوخوا یو میلیون نجونې په مستقیم ډول د منځنیو زده‌کړو له محدودیتونو اغېزمنې شوې، هر کال شاوخوا ۲۵۰ زره نورې ورزیاتېږي، او تر ۲۰۳۰ پورې به له دوو میلیونو ډېرې اغېزمنې شي (UNICEF Innocenti, 2026). د ځوانو ښځو ۷۸٪ نه په زده‌کړه کې دي، نه په کار کې او نه په مهارت زده‌کړه کې (UN Women, 2025).

هلکان او ځوان نارینه هم خوندي نه دي. ډېر یې د کورنۍ د ډوډۍ لپاره ښوونځی ژر پرېږدي، ډېر یې له نیمګړو زده‌کړو سره له ایران او پاکستان څخه راستنېږي، او د ښځینه ښوونکو او روغتیايي کارکوونکو له لاسه ورکول ټولې ټولنې ته زیان رسوي. یونیسف اټکل کوي چې که اوسني محدودیتونه دوام وکړي، تر ۲۰۳۰ پورې به تر ۲۰ زره ښوونکي او ۵۴۰۰ روغتیايي کارکوونکي له لاسه ووځي (UNICEF Innocenti, 2026).

مهم حقایق

  • له منځني ښوونځي بهر نجونې: شاوخوا ۲٫۴ میلیونه (UNESCO, 2026).
  • په ۲۰۲۴ کې له ښوونځي بهر ۷ تر ۱۸ کلنې نجونې: ۳٫۸ میلیونه، شاوخوا ۶۱٪ (UNICEF Innocenti, 2026).
  • هغه ځوانې ښځې چې نه په زده‌کړه، نه په کار او نه په روزنه کې دي: ۷۸٪، د ځوانو نارینه وو نږدې څلور چنده (UN Women, 2025).
  • اقتصادي لګښت: د محتاطو انګېرنو له مخې لږ تر لږه کلنۍ ۸۴ میلیونه ډالره، د ۲۰۲۳ د ناخالص کورني تولید شاوخوا ۰٫۵٪، چې د نجونو د زده‌کړې او د ښځو د کار له محدودیتونو راولاړېږي؛ او ښايي کلنۍ د ناخالص کورني تولید تر ۱٪ پورې ورسېږي (UNICEF Innocenti, 2026).
  • انټرنېټ ته لاسرسی: د ۲۰۲۵ په اکتوبر کې شاوخوا ۱۱٫۳ میلیونه انټرنېټ کاروونکي، یعنې د نفوسو ۲۵٫۵٪؛ او د ۲۰۲۵ په پای کې شاوخوا ۲۲٫۴ میلیونه ګرځنده اتصالونه (DataReportal, 2025). نورې سروې ټیټې شمېرې ښيي؛ دا توپیر د اتصالونو او کورنیو د شمېرلو له فرق څخه راځي.
  • کمزوری لاسرسی: د ۲۰۲۵ کال د سپتمبر له ۲۹مې نېټې شاوخوا ۴۸ ساعته هېوادپراخه مخابراتي بندیز پیل شو. د ملګرو ملتونو د بشري حقونو کارپوهانو یادونه وکړه چې ښځې او نجونې له داسې بندیزونو تر ټولو ډېر زیان ویني، ځکه ډېرې یې د زده‌کړې، کار او سوداګرۍ لپاره پر آنلاین فضا تکیه کوي (UN human rights experts, 2025).

له لرې زده‌کړې په اړه شواهد څه وايي

واټن مهم دی، په تېره بیا د نجونو لپاره. په افغانستان کې د کلیوالو ښوونځیو په اړه یوې تصادفي څېړنې وښودله چې په خپله کلي کې د ښوونځي پرانیستل رسمي شمولیت ۴۲ سلنیز واحده لوړ کړ، او د نجونو شمولیت یې د هلکانو په پرتله ۱۶٫۸ واحده ډېر لوړ کړ. ښوونځي ته هر اضافي میل واټن د نجونو شمولیت ۱۹ او د هلکانو ۱۳ سلنیز واحده راکم کړ (Burde and Linden, 2013). د دې څېړنې درس له کلیوالو ښوونځیو هاخوا ځي: زده‌کړه کور ته څومره نږدې وي، هومره ډېرې نجونې پکې برخه اخلي.

ساده ټکنالوژي له انساني اړیکې سره تر یوازې ټکنالوژۍ ښه کار کوي. په بوتسوانا کې د کووید‑۱۹ له امله د ښوونځیو د تړل کېدو پر مهال، یوې تصادفي ازموینې یوازې لنډ پیغام د هغه لنډ پیغام سره پرتله کړ چې د لارښود استاد له اونیز لنډ ټیلیفون سره یو ځای و. یوازې پیغام پر زده‌کړه د پام وړ اغېز ونه درلود. پیغام او ټیلیفون یو ځای د حساب مهارت شاوخوا ۰٫۱۲ معیاري انحراف ښه کړ او حسابي بې‌سوادي یې ۳۱٪ راکمه کړه، او د هر ماشوم لګښت یې شاوخوا ۱۹ ډالره و (Angrist, Bergman and Matsheng, 2022). دا بېلګه، یعنې یو ټیلیفون او یو انسان چې زنګ وهي، په هغو ځایونو کې چې انټرنېټ کمزوری دی، تر ویډیويي پلېټفارمونو ډېره ښه ځواب ورکوي.

معتبرې آنلاین درجې د ځینو لپاره د لاسرسي وړ دي. وړیا پوهنتون University of the People د ۲۰۲۴ په اګست کې راپور ورکړ چې له ۳۱۰۰ څخه ډېرې افغان ښځې پکې زده‌کړه کوي او له ۲۰۲۱ کال د اګست راهیسې له ۲۶ زرو ډېرو غوښتنلیک ورکړی (University of the People, 2024). دا رښتینې غوښتنه ښيي، او محدودیتونه هم: داسې پروګرامونه انګلیسي ژبه، وسیله، منظم انټرنېټ او د زده‌کړې لپاره ارام ځای غواړي چې ډېری افغان ځوانان، ښځې که نارینه، یې نه لري.

دا حالت ځوانانو ته څه معنا لري

هغه ځوان چې ښوونځی یې پای ته رسولی یا نږدې پای ته رسولی، درې پوښتنې یې د زده‌کړې دوام ټاکي: ایا له کوره ورته لاسرسی لرم؟ ایا څوک مې لارښوونه کوي؟ ایا پایله یې پېژندل کېږي؟ هغه آنلاین زده‌کړه چې یوازې لومړۍ پوښتنې ته ځواب ورکړي، معمولاً په چوپتیا ناکامېږي: ډېر کسان یې پرېږدي او د زده شویو شیانو هېڅ سند نه پاتې کېږي.

د خوندیتوب پوښتنه هم شته. په هېواد کې دننه زده‌کوونکي او کورنۍ یې کېدای شي له خطر سره مخ شي که چېرې یې زده‌کړه په ناسمه توګه ولیدل شي. پروګرامونه باید د زده‌کوونکو هویت وساتي، لږ تر لږه شخصي معلومات راټول کړي او هېڅکله یې پرته له خبرتیا شوې رضایت څخه انځور یا نوم خپور نه کړي.

د ا.ځ.پ او همکارانو لپاره عملي انتخابونه

  • په هر کورس کې د «ټیلیفون او انسان» ملاتړ ورزیات کړئ. د ا.ځ.پ کورسونه متني او وړیا دي. د انساني اړیکې یو سپک پوړ، د یو رضاکار لارښود (منټور) اونیز پیغام یا لنډ ټیلیفون، هماغه ځانګړنه ده چې شواهد تر ټولو ډېر ملاتړ ترې کوي. د ا.ځ.پ د لارښوونې شبکه، په دیاسپورا کې د لارښودانو په ګډون، د دې کار لپاره ښه موقعیت لري.
  • د کمزوري انټرنېټ لپاره ډیزاین وکړئ. متن، غږ او د ډاونلوډ وړ لوستونه چې بې له انټرنېټه هم کار کوي، تر ویډیو ډېرو خلکو ته رسېږي. کورسونه باید د مخابراتي بندیز پر مهال هم کار وکړي او مواد یې له مخکې خوندي کېدای شي.
  • چېرې چې خوندي وي، کوچنۍ سیمه‌ییزې د زده‌کړې حلقې وهڅوئ. هغه کوچنۍ ډلې چې کور ته نږدې سره راټولېږي یا د ټیلیفون له لارې یو ځای زده‌کړه کوي، هماغه نږدېوالی برابروي چې د افغانستان د کلیوالو ښوونځیو شواهدو یې ارزښت ښودلی، په تېره بیا د نجونو لپاره.
  • زده‌کړه له یو پېژندل شوي راتلونکي ګام سره وتړئ. د ا.ځ.پ «له ښوونځي تر پوهنتونه» پروګرام کولی شي د هر کورس لپاره راتلونکی ګام روښانه کړي: یو معتبر آنلاین پروګرام، یوه نړیواله ازموینه، د بورس غوښتنلیک یا یو ماهر مسلک. د ا.ځ.پ تصدیق‌لیکونه د کورس تصدیق‌لیکونه دي، نه علمي درجې، او تل باید په صداقت همداسې معرفي شي.
  • زده‌کړه اندازه کړئ، نه یوازې نوم‌لیکنه. د کورس په پیل او پای کې لنډې ازموینې ښيي چې خلک په رښتیا زده‌کړه کوي که نه. پایلې دې یوازې په ټولیزه بڼه خپرې شي.
  • د مرستندویانو او پوهنتونونو لپاره: د انټرنېټ، وسایلو او د لارښودو استادانو لپاره د لږ حق‌الزحمې لګښت برابر کړي؛ افغان زده‌کوونکو ته د زده‌کړې ځای، د کریډټ پېژندنه او د انګلیسي ژبې چمتووالی وړاندې کړي؛ او د هغه څه له خپلواکې ارزونې ملاتړ وکړي چې ګټور دي.

محدودیتونه

په خپله افغانستان کې دننه د آنلاین زده‌کړې په اړه دقیق شواهد لږ دي. د بوتسوانا ازموینه او د افغانستان د کلیوالو ښوونځیو څېړنه له بېلابېلو شرایطو او دورو څخه دي، نو پایلې یې د ډیزاین اصول ښيي، نه دا چې دقیق اغېز وړاندوینه کړي. د انټرنېټ د لاسرسي شمېرې د سرچینې او مېتود له مخې توپیر لري.

اړوند لینکونه: د زده‌کړې او بشري پراختیا کمېټه · د کمېټو ټول راپورونه او یادښتونه · د څېړنې معیارونه

سرچینې

  1. Angrist, N., Bergman, P. and Matsheng, M. (2022). Experimental evidence on learning using low-tech when school is out. Nature Human Behaviour, 6(7), 941–950. doi.org
  2. Burde, D. and Linden, L. (2013). Bringing Education to Afghan Girls: A Randomized Controlled Trial of Village-Based Schools. American Economic Journal: Applied Economics, 5(3), 27–40. Summary by J-PAL. povertyactionlab.org
  3. DataReportal – Kemp, S. (2025). Digital 2026: Afghanistan. Kepios, 8 November 2025. datareportal.com
  4. UN human rights experts (2025). Statement on internet and social media restrictions in Afghanistan, 10 October 2025, as reported by The National. thenationalnews.com
  5. UNESCO (2026). Statement on girls’ education in Afghanistan, August 2026, as reported by Al Jazeera, 11 August 2026. aljazeera.com
  6. UNICEF Innocenti – Otchere, F. and Chilombo, N. (2026). The Costs of Inaction on Girls’ Education and Women’s Labour Force Participation in Afghanistan. Issue brief, April 2026. unicef.org
  7. UN Women (2025). Nearly eight out of 10 young Afghan women are excluded from education, jobs, and training (Afghanistan Gender Index 2024), 17 June 2025. unwomen.org
  8. University of the People (2024). From veils to virtual classrooms: thousands of Afghan women study online. Press release, 15 August 2024. prnewswire.com

د افغان ځوانانو پارلمان (ا.ځ.پ) – د فکر مرکز
د کمېټو څېړنیز یادښت 2026/02 – نومبر ۲۰۲۶
سمونې او نظرونه: research@aypfrs.net