بازگشت: صحت و بهزیستی جوانان برگشت‌کننده
یادداشت پژوهشی کمیته‌ها، شمارهٔ 2026/03 · کمیتهٔ صحت و مهاجرت
یادداشت پژوهشی مبتنی بر منابع · نشر: نوامبر ۲۰۲۶
پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) – مرکز اندیشکده
دربارهٔ این یادداشت: یادداشت پژوهشی مبتنی بر منابع منتشرشده که مرکز اندیشکدهٔ پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) برای کمیتهٔ صحت و مهاجرت آماده کرده است. این متن گزارش هیچ جلسه یا تصمیم کمیته نیست. بازبینی: بازبینی داخلی، نوامبر ۲۰۲۶ · بودجه: ندارد · شریک: ندارد · داده: منابع منتشرشدهٔ ثانوی · اصلاحات: تا اکنون ندارد. داوری همتا نشده است.
خلاصه
افغانستان یکی از بزرگ‌ترین موج‌های برگشت دهه‌های اخیر را پذیرفته است، درست در زمانی که نظام صحی آن بودجه و صدها کلینیک را از دست داد. جوانان برگشت‌کننده با قرض، اسناد ناقص و زندگی‌های نیمه‌کاره می‌رسند، و اغلب به جامعه‌هایی که خود در تنگنا هستند. نیازهای جسمی آنان در سرحد دیده می‌شود؛ نیازهای روانی‌شان کمتر دیده می‌شود و بسیار کمتر به آن رسیدگی می‌شود. پ.ج.ا و همکارانش جای خدمات صحی را گرفته نمی‌توانند، اما می‌توانند به جوانان برگشت‌کننده کمک کنند تا خدمات موجود را پیدا کنند، از تنهایی‌شان بکاهند و این موضوع را در برنامهٔ تمویل‌کنندگان خدمات صحی زنده نگه دارند.
UNHCR برآورد می‌کند که در سال ۲۰۲۵ حدود ۲٫۹ میلیون نفر از ایران و پاکستان به افغانستان برگشته یا اخراج شده‌اند (UNHCR, 2026). UNDP از سال ۲۰۲۳ تا کنون نزدیک به پنج میلیون برگشت را شمرده است (UNDP, 2026). این جریان در ۲۰۲۶ نیز ادامه یافت: از اول جنوری تا اول آگست، تنها از ایران حدود ۴۲۶ هزار و ۷۰۰ نفر برگشتند (UNHCR and IOM, 2026)، و تا اکتوبر، برنامهٔ جهانی غذا گزارش داد که بیش از ۱٫۲ میلیون افغان در طول سال به‌اجبار از ایران و پاکستان به کشور برگردانده شده‌اند (WFP, 2026). بسیاری با دست تقریباً خالی رسیدند. UNDP دریافت که ۹۲٪ برگشت‌کنندگان تازه نمی‌توانند نیازهای اساسی خود را تأمین کنند، در حالی که این رقم برای کل نفوس ۷۴٪ است (UNDP, 2026).
واقعیت‌های کلیدی
- خدمات صحی کوچک شد، در حالی که نیازها بزرگ شد. سازمان جهانی صحت برآورد می‌کند که در ۲۰۲۶ حدود ۱۴٫۴ میلیون نفر به کمک صحی نیاز دارند. در سال ۲۰۲۵ بیش از ۴۲۲ مرکز صحی به دلیل کاهش بودجهٔ بشردوستانه بسته شد و دسترسی حدود سه میلیون نفر به خدمات ضروری محدود گردید (WHO, 2026). به گزارش UNDP، سهم کسانی که به خدمات صحی دسترسی ندارند از ۱۶٪ در ۲۰۲۴ به ۲۳٪ در ۲۰۲۵ رسید (UNDP, 2026).
- مراقبت در سرحد واقعی است، اما ناکافی. از اپریل تا اوایل جولای ۲۰۲۵، بیش از ۸۳۶ هزار نفر از راه‌های رسمی سرحدی برگشتند. سازمان جهانی صحت و همکارانش به بیش از ۸۴ هزار نفر خدمات صحی ابتدایی دادند، بیش از ۳۹۴ هزار نفر را از نظر بیماری معاینه کردند و ۱۹۸ هزار دوز واکسین تطبیق کردند. سازمان جهانی صحت صحت روان و حمایت روانی‑اجتماعی را از فوری‌ترین نیازهای بی‌پاسخ دانست (WHO, 2025).
- قرض و اسناد. از خانوارهای برگشت‌کنندهٔ مورد سروی UNHCR، ۸۸٪ قرضدار بودند و بیش از نیمی از آنان اسناد مدنی ضروری نداشتند (UNHCR, 2025). بدون سند، دسترسی به خدمات، کار و ملکیت دشوارتر می‌شود.
- جمعیتی جوان و خانوادگی. حدود نیمی از برگشت‌کنندگان زنان و دختران‌اند و بیش از نیمی از آنان کودک‌اند (BICC, 2025).
- از دست دادن دسترسی پیش از برگشت. پژوهشگران یادآوری می‌کنند که خانواده‌های برگشت‌کننده پیش از ترک کشور میزبان نیز با موانع دسترسی به خدمات صحی روبه‌رو بودند، به‌ویژه پس از آن‌که در مارچ ۲۰۲۵ افغان‌های بدون سند در ایران از خدمات ضروری محروم شدند (BICC, 2025).
این وضعیت برای جوانان چه معنا دارد
برای یک جوان برگشت‌کننده، نخستین ماه‌ها چند نوع از دست دادن را یکجا دارد: درآمد، دوستان، شهر آشنا، گاهی درس، و اغلب حس اختیار بر زندگی خود. بسیاری در بیرون بزرگ شده‌اند و افغانستان را بیشتر از قصه‌های خانواده می‌شناسند. برخی با جراحت یا بیماری درمان‌نشده برمی‌گردند؛ برخی دیگر فشار روانی بازداشت، اخراج یا جدایی از خانواده را با خود دارند.
پژوهش‌ها دربارهٔ پناهندگان در کشورهای گوناگون نشان می‌دهد که میزان افسردگی، اضطراب و اختلال فشار روانی پس از حادثه در میان آنان بالاتر از جامعهٔ میزبان است و اغلب سال‌ها ادامه می‌یابد (Daliparthy, Sharif and Razai, 2026). همین پروتکل مرور یادآوری می‌کند که شواهد دربارهٔ برگشت‌کنندگان افغان به‌طور خاص چقدر اندک است. این کمبود مهم است: مشکلی که سنجیده نشود، به‌ندرت بودجه می‌گیرد.
زنان جوان برگشت‌کننده با موانع بیشتری روبه‌رو هستند: محدودیت‌های رفت‌وآمد و کار، حمایتی را که به آن دسترسی دارند کم می‌کند و کمبود کارکنان صحی زن، یافتن مراقبت را دشوارتر می‌سازد. مردان جوان زیر فشارند که فوراً نان‌آور شوند، اغلب در مزدوری روزمزد ناپایدار، که فرصت چندانی برای بهبود باقی نمی‌گذارد.
خطری آرام‌تر نیز هست. دوره‌های طولانی بدون کار، درس یا هدف، همان «زمانِ انتظار» که در یادداشت دیگری از همین مجموعه آمده است، می‌تواند تنهایی و ناامیدی را تغذیه کند (BICC, 2025). پیوند اجتماعی در این‌جا تجمل نیست؛ بخشی از صحت است.
گزینه‌های عملی برای پ.ج.ا و همکاران
- به جوانان برگشت‌کننده کمک کنید تا خدمات موجود را پیدا کنند. بسیاری نمی‌دانند کدام کلینیک‌ها هنوز فعال‌اند، کدام نهادها در تهیهٔ سند یا کمک حقوقی یاری می‌رسانند، یا حمایت صحت روان کجا در دسترس است. پ.ج.ا می‌تواند فهرست ساده و منظم‌وارسی‌شدهٔ ارجاع را به تفکیک ولایت نگه دارد و با تاریخ روشن و بدون معلومات شخصی از راه کانال‌های خود نشر کند.
- داوطلبان را در «کمک‌های اولیهٔ روانی» آموزش دهید. رهنمود سازمان جهانی صحت برای کارکنان میدانی توضیح می‌دهد که افراد غیرمتخصص چگونه می‌توانند پس از رویدادهای دردناک حمایت ابتدایی و انسانی ارائه کنند: گوش دادن، وصل کردن مردم به خدمات و پرهیز از آسیب (WHO, 2011). این کار درمان نیست و هرگز نباید درمان معرفی شود، اما به داوطلبان پ.ج.ا کمک می‌کند درست برخورد کنند و بدانند چه وقت باید ارجاع دهند.
- حلقه‌های همتا برای جوانان برگشت‌کننده بسازید. گروه‌های کوچک آنلاین یا تلفونی، با گردانندگی داوطلبان آموزش‌دیده، می‌توانند تنهایی را کم کنند و دانش عملی را دست‌به‌دست کنند: چگونه سند بگیرند، کار پیدا کنند یا درس را ادامه دهند. گروه‌های ویژهٔ زنان باید به رهبری زنان باشند.
- صحت را به معیشت و آموزش وصل کنید. جوانی که بتواند درس بخواند یا درآمد داشته باشد، زودتر بهبود می‌یابد. ارجاع باید کورس‌های رایگان پ.ج.ا، شبکهٔ منتورشیپ و ایده‌های شناسایی مهارت در یادداشت 2026/01 را نیز در بر گیرد.
- کمبود شواهد را آشکار کنید. سروی جوانان پ.ج.ا می‌تواند مجموعه‌ای کوچک و با دقت طراحی‌شده از پرسش‌های بهزیستی برای برگشت‌کنندگان داشته باشد، با بررسی سخت‌گیرانهٔ «آسیب نرساندن»، پاسخ‌های بی‌نام و معلومات ارجاع در هر صفحه.
- برای تمویل‌کنندگان و همکاران صحی: بودجهٔ خدمات صحی اولیه و صحت روان را در ولایت‌های پربرگشت حفظ کنند، برگشت‌کنندگان و جامعهٔ میزبان را با هم در نظر بگیرند و هر جا ممکن است، کارکنان صحی زن را تمویل کنند.
گام‌های بعدی و پرسش‌ها برای گفت‌وگو
گزینه‌های بالا پرسش‌هایی پیش می‌کشند که کمیته و مرکز اندیشکدهٔ پ.ج.ا، پس از تعیین نمایندگان، می‌توانند آشکارا دنبال کنند.
- کدام ولایت‌ها بیشترین جوانان برگشت‌کننده را می‌پذیرند و فاصلهٔ میان نیاز و خدمات کجا بیشتر است؟ ارقام منتشرشدهٔ UNHCR و IOM و گزارش‌های خدماتی سازمان جهانی صحت نقطهٔ آغازند.
- خود جوانان برگشت‌کننده می‌گویند در شش ماه نخست بیش از همه به چه نیاز دارند: سند، کار، سرپناه، درس یا کسی برای گفت‌وگو؟ یک بخش کوتاه و بی‌نام در سروی جوانان پ.ج.ا، همراه با معلومات ارجاع، می‌تواند این را بپرسد.
- داوطلبان پ.ج.ا در بیرون، که بسیاری‌شان خود روزگاری پناهنده بوده‌اند، چگونه می‌توانند دانش عملی را بدون مشوره دادن فراتر از توان‌شان شریک کنند؟
- کدام نهادهای موجود به پارسی‑دری و پښتو حمایت روانی‑اجتماعی ارائه می‌کنند و پ.ج.ا چگونه می‌تواند جوانان را به‌گونهٔ امن به آنان ارجاع دهد؟
- با توجه به محدودیت‌های رفت‌وآمد و کار، چگونه می‌توان از داوطلبان زن برای رهبری گروه‌های ویژهٔ زنان حمایت کرد؟
پ.ج.ا این‌ها را پرسش‌های باز پژوهشی می‌داند، نه نتیجه‌گیری. هر جمع‌آوری داده از معیارهای پژوهشی پیروی خواهد کرد: مشارکت داوطلبانه و بی‌نام، بررسی «آسیب نرساندن» پیش از طرح هر پرسش، و گزارش نتایج تنها به‌صورت مجموعی.
محدودیت‌ها
بیشتر داده‌ها از نظارت بشردوستانه و سروی‌های نهادها به دست آمده است. ارقام برگشت در منابع و دوره‌های گوناگون فرق دارد؛ هر رقم را با منبع و تاریخش آورده‌ایم. پژوهش‌های نشرشده دربارهٔ صحت روان برگشت‌کنندگان افغان اندک است، از این رو این یادداشت از پژوهش‌های گسترده‌تر دربارهٔ پناهندگان کمک گرفته است که شاید مستقیماً قابل تعمیم نباشد.
پیوندهای مرتبط: کمیتهٔ صحت و مهاجرت · همهٔ گزارش‌ها و یادداشت‌های کمیته‌ها · معیارهای پژوهشی
منابع
- BICC – Mielke, K., Schmeidl, S. and Schetter, C. (2025). Responding to Mass Returns in Afghanistan. Bonn International Centre for Conflict Studies. bicc.de
- Daliparthy, S., Sharif, F. and Razai, M. S. (2026). Protocol for a systematic review of mental healthcare for Afghan refugees and asylum seekers in high-income countries. BMJ Open, 16(6), e118502. bmjopen.bmj.com
- UNDP (2026). Afghanistan Socioeconomic Review, released 13 May 2026; summarised in UN News. news.un.org
- UNHCR (2025). Afghanistan post-return monitoring survey report, December 2025. data.unhcr.org
- UNHCR (2026). Global Report 2025: Afghanistan situation overview. unhcr.org
- UNHCR and IOM (2026). Iran–Afghanistan Returns Emergency Response, Update 32, 1 August 2026. ecoi.net
- WFP (2026). Food insecurity and child malnutrition worsen in Afghanistan despite strong agricultural season. News release, October 2026. wfp.org
- WHO (2011). Psychological first aid: Guide for field workers. WHO, War Trauma Foundation and World Vision International. who.int
- WHO (2025). WHO calls for urgent support to meet the health needs of record numbers of women and children at Afghanistan’s borders, 8 July 2025. emro.who.int
- WHO (2026). Afghanistan: WHO Health Emergency Appeal 2026. reliefweb.int
پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) – مرکز اندیشکده
یادداشت پژوهشی کمیته‌ها 2026/03 – نوامبر ۲۰۲۶
اصلاحات و نظرها: research@aypfrs.net