بېرته راتګ: د ځوانو راستنېدونکو روغتیا او هوساینه

د کمېټو څېړنیز یادښت، ګڼه 2026/03 · د روغتیا او کډوالۍ کمېټه

پر سرچینو ولاړ څېړنیز یادښت · خپرېدنه: نومبر ۲۰۲۶
د افغان ځوانانو پارلمان (ا.ځ.پ) – د فکر مرکز

د دې یادښت په اړه: د خپرو شویو سرچینو پر بنسټ څېړنیز یادښت چې د افغان ځوانانو پارلمان (ا.ځ.پ) د فکر مرکز د روغتیا او کډوالۍ کمېټې لپاره چمتو کړی. دا د کومې غونډې یا د کمېټې د پرېکړې راپور نه دی. بیاکتنه: داخلي بیاکتنه، نومبر ۲۰۲۶ · بودیجه: نشته · شریک: نشته · معلومات: خپاره شوې دویمي سرچینې · سمونې: تر اوسه نشته. همتا بیاکتنه یې نه ده شوې.

لنډیز

UNHCR اټکل کوي چې په ۲۰۲۵ کې شاوخوا ۲٫۹ میلیونه کسان له ایران او پاکستان څخه افغانستان ته راستانه یا وشړل شول (UNHCR, 2026). UNDP له ۲۰۲۳ راهیسې نږدې پنځه میلیونه راستنېدنې شمېرلې (UNDP, 2026). دا بهیر په ۲۰۲۶ کې هم روان و: د جنورۍ له لومړۍ تر اګست لومړۍ پورې یوازې له ایران څخه شاوخوا ۴۲۶ زره او ۷۰۰ کسان راستانه شول (UNHCR and IOM, 2026)، او تر اکتوبر پورې د خوړو نړیوال پروګرام راپور ورکړ چې د کال په اوږدو کې له ۱٫۲ میلیونو ډېر افغانان په زور له ایران او پاکستان څخه بېرته راستانه شوي (WFP, 2026). ډېری یې تقریباً په تش لاس راورسېدل. UNDP وموندل چې د نویو راستنېدونکو ۹۲٪ خپلې بنسټیزې اړتیاوې نشي پوره کولی، په داسې حال کې چې دا شمېره د ټولو نفوسو لپاره ۷۴٪ ده (UNDP, 2026).

مهم حقایق

• روغتیايي خدمتونه کم شول، اړتیاوې زیاتې شوې. د روغتیا نړیوال سازمان اټکل کوي چې په ۲۰۲۶ کې شاوخوا ۱۴٫۴ میلیونه کسان روغتیايي مرستې ته اړتیا لري. په ۲۰۲۵ کې د بشردوستانه بودیجې د کمښت له امله له ۴۲۲ څخه ډېر روغتیايي مرکزونه وتړل شول او شاوخوا درې میلیونه کسانو ته د اړینو خدمتونو لاسرسی محدود شو (WHO, 2026). د UNDP د راپور له مخې، د هغو کسانو برخه چې روغتیايي خدمتونو ته لاسرسی نه لري، په ۲۰۲۴ کې له ۱۶٪ څخه په ۲۰۲۵ کې ۲۳٪ ته لوړه شوه (UNDP, 2026).
• په پوله کې پاملرنه شته، خو بسنه نه کوي. د ۲۰۲۵ له اپرېل څخه د جولای تر لومړیو پورې له ۸۳۶ زرو ډېر کسان له رسمي پولو بېرته راغلل. د روغتیا نړیوال سازمان او همکارانو یې له ۸۴ زرو ډېرو ته لومړني روغتیايي خدمتونه ورکړل، له ۳۹۴ زرو ډېر یې د ناروغۍ له پلوه معاینه کړل او ۱۹۸ زره دوزه واکسین یې تطبیق کړل. د روغتیا نړیوال سازمان رواني روغتیا او رواني‑ټولنیز ملاتړ له تر ټولو بېړنیو بې‌ځوابه اړتیاوو څخه وباله (WHO, 2025).
• پور او اسناد. د UNHCR په سروې کې د راستنېدونکو کورنیو ۸۸٪ پوروړې وې او له نیمایي ډېرو یې اړین مدني اسناد نه درلودل (UNHCR, 2025). له اسنادو پرته خدمتونو، کار او ملکیت ته لاسرسی ستونزمن کېږي.
• ځوان او کورنی نفوس. د راستنېدونکو شاوخوا نیمايي ښځې او نجونې دي او له نیمایي ډېر یې ماشومان دي (BICC, 2025).
• له راستنېدو مخکې د لاسرسي له لاسه ورکول. څېړونکي یادونه کوي چې راستنېدونکې کورنۍ له کوربه هېواد څخه له وتلو مخکې هم روغتیايي خدمتونو ته د لاسرسي له خنډونو سره مخ وې، په تېره بیا وروسته له هغه چې د ۲۰۲۵ په مارچ کې په ایران کې بې‌اسنادو افغانانو ته اړین خدمتونه منع شول (BICC, 2025).

دا حالت ځوانانو ته څه معنا لري

د یو ځوان راستنېدونکي لپاره لومړۍ میاشتې څو ډوله زیانونه یو ځای لري: عاید، ملګري، پېژندل شوی ښار، کله کله زده‌کړه، او ډېری وخت پر خپل ژوند د واک احساس. ډېری یې په بهر کې لوی شوي او افغانستان یې ډېر د کورنۍ له کیسو پېژني. ځیني له ټپ یا نادرملنه شوې ناروغۍ سره راځي؛ نور د نیول کېدو، شړل کېدو یا له کورنۍ د بېلتون رواني فشار له ځان سره لري.

په بېلابېلو هېوادونو کې د کډوالو په اړه څېړنې ښيي چې د خپګان، اندېښنې او له پېښې وروسته د رواني فشار کچه یې تر کوربه ټولنې لوړه ده او ډېری وخت کلونه دوام کوي (Daliparthy, Sharif and Razai, 2026). همدا د بیاکتنې پروتوکول یادونه کوي چې په ځانګړي ډول د افغان راستنېدونکو په اړه شواهد څومره لږ دي. دا کمښت مهم دی: هغه ستونزه چې اندازه نه شي، ډېر لږ بودیجه ترلاسه کوي.

ځوانې راستنېدونکې ښځې له لا ډېرو خنډونو سره مخ دي: د تګ راتګ او کار محدودیتونه هغه ملاتړ کموي چې دوی ورته رسېدای شي، او د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کمښت پاملرنه لا ستونزمنه کوي. ځوان نارینه تر دې فشار لاندې دي چې سمدستي د کورنۍ ډوډۍ ګټونکي شي، ډېری وخت په ناثابته ورځنۍ مزدورۍ کې، چې د رغېدو لپاره لږ وخت ورته پرېږدي.

یو چوپ خطر هم شته. له کار، زده‌کړې یا موخې پرته اوږدې دورې، هماغه «د انتظار وخت» چې د دې لړۍ په بل یادښت کې یاد شوی، کولی شي یوازېتوب او نهیلي ډېره کړي (BICC, 2025). ټولنیزه اړیکه دلته تجمل نه دی؛ د روغتیا برخه ده.

د ا.ځ.پ او همکارانو لپاره عملي انتخابونه

• له ځوانو راستنېدونکو سره مرسته وکړئ چې شته خدمتونه ومومي. ډېر نه پوهېږي چې کوم کلینیکونه لا فعال دي، کوم بنسټونه د اسنادو یا حقوقي مرستې کې لاس نیوی کوي، یا رواني روغتیايي ملاتړ چېرې شته. ا.ځ.پ کولی شي د ولایت په توپیر یو ساده او منظم کتل شوی د راجع کولو لېست وساتي او له روښانه نېټې او بې له شخصي معلوماتو یې د خپلو چینلونو له لارې خپور کړي.
• رضاکاران په «لومړنۍ رواني مرسته» کې وروزئ. د روغتیا نړیوال سازمان د ساحوي کارکوونکو لارښود تشریح کوي چې غیرمتخصص کسان څنګه له دردوونکو پېښو وروسته لومړنی او انساني ملاتړ وړاندې کولی شي: غوږ نیول، خلک له خدمتونو سره نښلول او له زیانه ډډه کول (WHO, 2011). دا درملنه نه ده او هېڅکله باید درملنه معرفي نه شي، خو د ا.ځ.پ رضاکارانو سره مرسته کوي چې سم چلند وکړي او پوه شي چې کله باید کسان نورو ته راجع کړي.
• د ځوانو راستنېدونکو لپاره د همزولو حلقې جوړې کړئ. کوچنۍ آنلاین یا ټیلیفوني ډلې، د روزل شویو رضاکارانو په چلولو، کولی شي یوازېتوب کم کړي او عملي پوهه سره شریکه کړي: څنګه اسناد واخلي، کار ومومي یا زده‌کړه دوام کړي. یوازې د ښځو ډلې باید د ښځو په مشرۍ وي.
• روغتیا له معیشت او زده‌کړې سره وتړئ. هغه ځوان چې زده‌کړه یا عاید ولري، ژر رغېږي. راجع کول باید د ا.ځ.پ وړیا کورسونه، د لارښوونې شبکه او په 2026/01 یادښت کې د مهارت د پېژندنې نظرونه هم ونغاړي.
• د شواهدو کمښت څرګند کړئ. د ا.ځ.پ د ځوانانو سروې کولی شي د راستنېدونکو لپاره د هوساینې د پوښتنو یوه کوچنۍ او په دقت ډیزاین شوې ټولګه ولري، د «زیان نه رسولو» له سختې ازموینې، بې‌نومه ځوابونو او په هره پاڼه کې د راجع کولو له معلوماتو سره.
• د مرستندویانو او روغتیايي همکارانو لپاره: په ډېرو راستنېدونکو لرونکو ولایتونو کې د لومړنیو روغتیايي خدمتونو او رواني روغتیا بودیجه وساتي، راستنېدونکي او کوربه ټولنه یو ځای په پام کې ونیسي، او چېرې چې شونې وي، ښځینه روغتیايي کارکوونکي تمویل کړي.

محدودیتونه

ډېری معلومات له بشردوستانه څارنې او د بنسټونو له سروې څخه راغلي. د راستنېدو شمېرې په بېلابېلو سرچینو او دورو کې توپیر لري؛ هره شمېره مو له خپلې سرچینې او نېټې سره راوړې. د افغان راستنېدونکو د رواني روغتیا په اړه خپرې شوې څېړنې لږې دي، نو دا یادښت د کډوالو په اړه له پراخو څېړنو ګټه اخلي چې ښايي مستقیماً د تطبیق وړ نه وي.

اړوند لینکونه: د روغتیا او کډوالۍ کمېټه · د کمېټو ټول راپورونه او یادښتونه · د څېړنې معیارونه

سرچینې

1. BICC – Mielke, K., Schmeidl, S. and Schetter, C. (2025). Responding to Mass Returns in Afghanistan. Bonn International Centre for Conflict Studies. bicc.de
2. Daliparthy, S., Sharif, F. and Razai, M. S. (2026). Protocol for a systematic review of mental healthcare for Afghan refugees and asylum seekers in high-income countries. BMJ Open, 16(6), e118502. bmjopen.bmj.com
3. UNDP (2026). Afghanistan Socioeconomic Review, released 13 May 2026; summarised in UN News. news.un.org
4. UNHCR (2025). Afghanistan post-return monitoring survey report, December 2025. data.unhcr.org
5. UNHCR (2026). Global Report 2025: Afghanistan situation overview. unhcr.org
6. UNHCR and IOM (2026). Iran–Afghanistan Returns Emergency Response, Update 32, 1 August 2026. ecoi.net
7. WFP (2026). Food insecurity and child malnutrition worsen in Afghanistan despite strong agricultural season. News release, October 2026. wfp.org
8. WHO (2011). Psychological first aid: Guide for field workers. WHO, War Trauma Foundation and World Vision International. who.int
9. WHO (2025). WHO calls for urgent support to meet the health needs of record numbers of women and children at Afghanistan’s borders, 8 July 2025. emro.who.int
10. WHO (2026). Afghanistan: WHO Health Emergency Appeal 2026. reliefweb.int

د افغان ځوانانو پارلمان (ا.ځ.پ) – د فکر مرکز
د کمېټو څېړنیز یادښت 2026/03 – نومبر ۲۰۲۶
سمونې او نظرونه: research@aypfrs.net