خشکسالی، آب و جوانان روستایی: زندگی با اقلیم دگرگون‌شونده

یادداشت پژوهشی کمیته‌ها، شمارهٔ 2026/04 · کمیتهٔ پایداری

یادداشت پژوهشی مبتنی بر منابع · نشر: نوامبر ۲۰۲۶
پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) – مرکز اندیشکده

دربارهٔ این یادداشت: یادداشت پژوهشی مبتنی بر منابع منتشرشده که مرکز اندیشکدهٔ پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) برای کمیتهٔ پایداری آماده کرده است. این متن گزارش هیچ جلسه یا تصمیم کمیته نیست. بازبینی: بازبینی داخلی، نوامبر ۲۰۲۶ · بودجه: ندارد · شریک: ندارد · داده: منابع منتشرشدهٔ ثانوی · اصلاحات: تا اکنون ندارد. داوری همتا نشده است.

خلاصه

زراعت به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم معیشت نزدیک به ۸۰٪ افغان‌ها را فراهم می‌کند و حدود ۷۰٪ نفوس در روستاها زندگی می‌کنند (FAO, 2021). آب این زراعت بیشتر از کوه‌ها می‌آید: حدود ۸۰٪ منابع آبی کشور به آب شدن برف و یخچال‌ها وابسته است (REACH, 2025). هرگاه برف زمستان کم شود، آبیاری بهار نیز با آن کم می‌شود.

واقعیت‌های کلیدی

• گرم شدن قابل اندازه‌گیری است. بر اساس ارزیابی‌های ملی و محیط زیستی سازمان ملل که REACH گردآوری کرده، میانگین دمای سالانه میان ۱۹۵۰ و ۲۰۱۰ حدود ۱٫۸ درجهٔ سانتی‌گراد بالا رفته است. مساحت یخچال‌ها میان ۱۹۹۰ و ۲۰۱۵ بیش از ۱۳٪ کاهش یافته است (REACH, 2025).
• خشکسالی در ۲۰۲۵ گسترده بود. UNDP گزارش می‌دهد که خشکسالی در ۲۰۲۵ بر ۶۴٪ کشور اثر گذاشت و سهم مردمی که به آب آشامیدنی کافی دسترسی دارند از ۵۹٪ در ۲۰۲۴ به ۴۴٪ در ۲۰۲۵ پایین آمد (UNDP, 2026).
• سال‌های خشک تکرار می‌شوند. در دسامبر ۲۰۲۵، شبکهٔ هشدار زودهنگام قحطی (FEWS NET) فصل ۲۰۲۵/۲۶ را ششمین سال پیاپی خشکی غیرعادی خواند و از احتمال حاصل ضعیف گندم للمی هشدار داد (FEWS NET, 2025).
• آب‌وهوا می‌تواند زود دگرگون شود. بارندگی در ۲۰۲۶ مساعدتر بود و حاصلات خوب بود، با این حال پیش‌بینی می‌شود حدود ۱۹٫۲ میلیون نفر، یعنی ۳۸٪ نفوس، میان نوامبر ۲۰۲۶ و اپریل ۲۰۲۷ با ناامنی غذایی حاد شدید روبه‌رو شوند. برنامهٔ جهانی غذا و فائو همچنین هشدار می‌دهند که پدیدهٔ ال‌نینوی پیش‌بینی‌شده ممکن است بارندگی بیش از حد معمول و خطر بیشتر سیلاب و فرسایش خاک بیاورد (WFP, 2026).
• سیلاب خطری رو به افزایش است. در سال ۲۰۲۴ سیلاب‌ها حدود ۱۷۰ هزار نفر را متأثر کردند و ۴۵۹ نفر جان باختند؛ این ارقام از OCHA است که REACH گردآوری کرده است (REACH, 2025).
• آب زیرزمینی پایین می‌رود. در کابل، برداشت آب زیرزمینی دو تا شش برابر تغذیهٔ طبیعی برآورد می‌شود و سطح آب میان ۲۰۰۵ و ۲۰۲۰ حدود ۱۲ متر پایین رفته است (REACH, 2025). ارزیابی Mercy Corps در ۲۰۲۵ کاهش بیشتری را، ۲۵ تا ۳۰ متر در دههٔ گذشته، گزارش کرد؛ همچنین برداشت را حدود ۴۴ میلیون متر مکعب در سال بیشتر از تغذیه دانست و گفت که نزدیک به نیمی از چاه‌های عمیق شهر خشک شده‌اند (Mercy Corps, 2025). ارقام بسته به دوره و روش فرق دارند، اما جهت یکسانی را نشان می‌دهند.

این وضعیت برای جوانان روستایی چه معنا دارد

نخستین اثر بر کار است. وقتی حاصل از دست می‌رود یا رمه کوچک می‌شود، کار مزددار در قریه کم می‌شود: درو، خرمن‌کوبی، ترانسپورت و دادوستد کمتر می‌شود. میان ۱۹۹۷ و ۲۰۰۷ حدود نیمی از مواشی افغانستان، بیشتر به دلیل خشکسالی، از بین رفت (REACH, 2025، به نقل از بانک جهانی و بانک انکشاف آسیایی). چوپان جوانی که حیوانات خانواده را از دست می‌دهد، هم درآمد و هم آینده‌اش را از دست می‌دهد.

اثر دوم، جابه‌جایی است. بزرگان محلی که IOM با آنان مشورت کرد، خشکسالی را دلیل اصلی بیجاشدگی تازه در ۲۰۲۴ و آغاز ۲۰۲۵ دانستند، بیشتر از روستا به شهرک‌ها و شهرها (REACH, 2025). سروی خانوارها تصویر را دقیق‌تر می‌کند: در تابستان ۲۰۲۴، در میان خانوارهای بیجاشده، بیکاری یا فقر با ۳۸٪ رایج‌ترین دلیل بود و خشکسالی برای ۶٪ دلیل اصلی بود (REACH, 2025). در عمل، اقلیم و فقر دست‌به‌دست هم می‌دهند. خشکسالی زندگی سخت را ناممکن می‌سازد و جوانان پیش از همه می‌روند.

اثر سوم بر زنان و دختران جوان است که در بسیاری از خانوارهای روستایی آب می‌آورند و از حیوانات و کودکان مراقبت می‌کنند. وقتی چاه‌ها خشک می‌شوند و راه رسیدن به آب درازتر می‌شود، وقت آنان برای آموختن یا درآمد کسب کردن باز هم کمتر می‌شود.

اثر چهارم بر صحت است. آب ناسالم، گرما و کمبود غذا بر صحت و توان کار جوانان اثر می‌گذارد. رقم UNDP دربارهٔ آب آشامیدنی، یعنی کاهش از ۵۹٪ به ۴۴٪ در یک سال، یکی از تکان‌دهنده‌ترین ارقام گزارش‌های اخیر است (UNDP, 2026).

گزینه‌های عملی برای پ.ج.ا و همکاران

• مهارت‌های صرفه‌جویی در آب را آموزش دهید. کورس‌های کوتاه و عملی دربارهٔ صرفه‌جویی آب، زمان‌بندی سادهٔ آبیاری، جمع‌آوری آب باران، نگهداری کاریزهای سنتی و حفاظت از چشمه‌ها را می‌توان به پارسی‑دری و پښتو با مثال‌های محلی آماده کرد. اتاق مهندسی، معماری و محیط زیست پ.ج.ا جای طبیعی این محتوا است.
• داده‌های اقلیمی را به زبان ساده برگردانید. پیش‌بینی‌های فصلی FEWS NET، فائو و برنامهٔ جهانی غذا عمومی اما فنی‌اند. پ.ج.ا می‌تواند خلاصه‌های کوتاه ماهانه برای جوانان روستایی تهیه کند: فصل چگونه به نظر می‌رسد، چه خطرهایی انتظار می‌رود و کمک را کجا می‌توان یافت؛ همیشه با ذکر منبع اصلی.
• مشاهدات محلی را با دقت ثبت کنید. داوطلبان می‌توانند مشاهدات ساده و غیرشخصی، مانند خشک شدن یک چشمه یا چاه یا آسیب دیدن یک جوی از سیلاب، را ثبت کنند تا پ.ج.ا شرایط محلی را بهتر بفهمد. این کار باید بر اساس قواعد «آسیب نرساندن» و حریم خصوصی معیارهای پژوهشی انجام شود و هرگز داوطلبان را در خطر نیندازد.
• اقلیم را به معیشت وصل کنید. مهارت‌هایی که در سال‌های خشک هم به کار می‌آیند، مانند ترمیم پمپ‌ها و ابزار، پروسس و نگهداری مواد غذایی، سیستم‌های کوچک سولری و مبانی دامپزشکی، می‌توانند به جوانان کمک کنند تا به انتخاب خود در جامعه‌شان بمانند، نه این‌که از ناچاری بروند.
• برای سیلاب هم مانند خشکسالی آماده شوید. رهنمودهای سادهٔ اجتماعی دربارهٔ هشدار زودهنگام، راه‌های امن و حفاظت از اسناد و ذخیرهٔ تخم می‌تواند جان و دارایی را نجات دهد. پ.ج.ا می‌تواند رهنمودهای رسمی موجود را نشر کند، نه این‌که رهنمود تازه از خود بسازد.
• برای تمویل‌کنندگان و همکاران فنی: از پروژه‌های چندسالهٔ آب حمایت کنند که زیربنا را با مهارت‌های محلی ترکیب می‌کند، جوانان را در نقش‌های نگهداری شامل می‌سازد و مصرف آب زیرزمینی را می‌سنجد، نه تنها منابع تازه را.

محدودیت‌ها

داده‌های اقلیم و آب افغانستان ناقص‌اند و از روش‌ها و دوره‌های گوناگون می‌آیند؛ چندین رقم این یادداشت را REACH از پژوهش‌های پیشین گردآوری کرده است. برآوردهای آب زیرزمینی کابل در منابع مختلف تفاوت زیادی دارند. این یادداشت پروژه‌های زیربنایی مشخص را ارزیابی نمی‌کند.

پیوندهای مرتبط: کمیتهٔ پایداری · همهٔ گزارش‌ها و یادداشت‌های کمیته‌ها · معیارهای پژوهشی

منابع

1. FAO (2021). Afghanistan: FAO urges G20 countries to increase support for rural farmers. FAO Newsroom, 22 September 2021. fao.org
2. FEWS NET (2025). Afghanistan Agroclimate Monitoring Report, 2025/2026 Season, December 2025 (via ReliefWeb). reliefweb.int
3. Mercy Corps (2025). Assessment of Kabul’s groundwater crisis, April 2025, as reported by Al Jazeera, 5 July 2025. aljazeera.com
4. REACH (2025). Afghanistan Climate Change Overview, September 2025. IMPACT Initiatives (compiling NEPA and UN Environment 2016, OCHA, IOM, World Bank and ADB data). repository.impact-initiatives.org
5. UNDP (2026). Afghanistan Socioeconomic Review, released 13 May 2026; summarised in UN News. news.un.org
6. WFP (2026). Food insecurity and child malnutrition worsen in Afghanistan despite strong agricultural season (FAO/WFP IPC analysis). News release, October 2026. wfp.org

پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) – مرکز اندیشکده
یادداشت پژوهشی کمیته‌ها 2026/04 – نوامبر ۲۰۲۶
اصلاحات و نظرها: research@aypfrs.net