وچکالي، اوبه او کلیوال ځوانان: له بدلېدونکي اقلیم سره ژوند

د کمېټو څېړنیز یادښت، ګڼه 2026/04 · د پایښت کمېټه

پر سرچینو ولاړ څېړنیز یادښت · خپرېدنه: نومبر ۲۰۲۶
د افغان ځوانانو پارلمان (ا.ځ.پ) – د فکر مرکز

د دې یادښت په اړه: د خپرو شویو سرچینو پر بنسټ څېړنیز یادښت چې د افغان ځوانانو پارلمان (ا.ځ.پ) د فکر مرکز د پایښت کمېټې لپاره چمتو کړی. دا د کومې غونډې یا د کمېټې د پرېکړې راپور نه دی. بیاکتنه: داخلي بیاکتنه، نومبر ۲۰۲۶ · بودیجه: نشته · شریک: نشته · معلومات: خپاره شوې دویمي سرچینې · سمونې: تر اوسه نشته. همتا بیاکتنه یې نه ده شوې.

لنډیز

کرنه په مستقیم یا غیرمستقیم ډول د نږدې ۸۰٪ افغانانو معیشت برابروي، او شاوخوا ۷۰٪ نفوس په کلیو کې ژوند کوي (FAO, 2021). د دې کرنې اوبه ډېری له غرونو راځي: د هېواد د اوبو د سرچینو شاوخوا ۸۰٪ د واورې او یخچالونو په ویلې کېدو پورې تړلي دي (REACH, 2025). کله چې د ژمي واوره کمه شي، د پسرلي خړوب هم ورسره کمېږي.

مهم حقایق

• تودوخه د اندازه کولو وړ ده. د هغو ملي او د ملګرو ملتونو د چاپېریال ارزونو له مخې چې REACH راټولې کړې، د کال منځنۍ تودوخه د ۱۹۵۰ او ۲۰۱۰ ترمنځ شاوخوا ۱٫۸ درجې سانتي‌ګراد لوړه شوې. د یخچالونو ساحه د ۱۹۹۰ او ۲۰۱۵ ترمنځ له ۱۳٪ ډېره کمه شوې (REACH, 2025).
• په ۲۰۲۵ کې وچکالي پراخه وه. UNDP راپور ورکوي چې وچکالۍ په ۲۰۲۵ کې د هېواد ۶۴٪ اغېزمن کړ، او د هغو خلکو برخه چې کافي څښاک اوبو ته لاسرسی لري، په ۲۰۲۴ کې له ۵۹٪ څخه په ۲۰۲۵ کې ۴۴٪ ته راټیټه شوه (UNDP, 2026).
• وچ کلونه تکرارېږي. د ۲۰۲۵ په ډسمبر کې د قحطۍ د مخکېني خبرتیا شبکې (FEWS NET) د ۲۰۲۵/۲۶ موسم د غیرعادي وچوالي شپږم پرله‌پسې کال وباله او د للمي غنمو د کمزوري حاصل خبرداری یې ورکړ (FEWS NET, 2025).
• هوا ژر بدلېدای شي. په ۲۰۲۶ کې باران ښه و او حاصلات ښه وو، خو بیا هم اټکل کېږي چې شاوخوا ۱۹٫۲ میلیونه کسان، یعنې د نفوسو ۳۸٪، به د ۲۰۲۶ د نومبر او ۲۰۲۷ د اپرېل ترمنځ له لوړې حادې خوراکي ناامنۍ سره مخ شي. د خوړو نړیوال پروګرام او فاو دا خبرداری هم ورکوي چې د تمې وړ ال‌نینو ښايي له معمول ډېر باران او د سیلاب او خاورې د تخریب لوړ خطر راوړي (WFP, 2026).
• سیلاب مخ په زیاتېدو خطر دی. په ۲۰۲۴ کې سیلابونو شاوخوا ۱۷۰ زره کسان اغېزمن کړل او ۴۵۹ کسان یې ووژل؛ دا شمېرې د OCHA دي چې REACH راټولې کړې (REACH, 2025).
• د ځمکې لاندې اوبه ښکته ځي. په کابل کې د ځمکې لاندې اوبو ایستل له طبیعي تغذیې دوه تر شپږ چنده اټکل شوي، او د اوبو کچه د ۲۰۰۵ او ۲۰۲۰ ترمنځ شاوخوا ۱۲ متره ښکته تللې (REACH, 2025). د Mercy Corps د ۲۰۲۵ ارزونې لا ډېر کمښت، په تېره لسیزه کې ۲۵ تر ۳۰ متره، راپور کړ؛ همدارنګه یې وویل چې ایستل له تغذیې کلنۍ شاوخوا ۴۴ میلیونه متر مکعبه ډېر دي او د ښار نږدې نیمايي ژور څاګانې وچې شوې (Mercy Corps, 2025). شمېرې د دورې او مېتود له مخې توپیر لري، خو یو لوری ښيي.

دا حالت کلیوالو ځوانانو ته څه معنا لري

لومړۍ اغېزه پر کار ده. کله چې حاصل له منځه ولاړ شي یا رمې کمې شي، په کلي کې مزدي کار کمېږي: لو، غوبل، ترانسپورټ او راکړه ورکړه کمېږي. د ۱۹۹۷ او ۲۰۰۷ ترمنځ د افغانستان شاوخوا نیمايي څاروي، ډېری د وچکالۍ له امله، له منځه ولاړل (REACH, 2025، د نړیوال بانک او د آسیا پراختیايي بانک له قوله). هغه ځوان شپون چې د کورنۍ څاروي له لاسه ورکړي، هم عاید او هم راتلونکې له لاسه ورکوي.

دویمه اغېزه بې‌ځایه کېدل دي. هغو سیمه‌ییزو مشرانو چې IOM ورسره مشوره کړې، وچکالي په ۲۰۲۴ او د ۲۰۲۵ په پیل کې د نوي بې‌ځایه کېدو اصلي لامل وباله، ډېری له کلیو څخه ښارګوټو او ښارونو ته (REACH, 2025). د کورنیو سروې انځور لا دقیق کوي: د ۲۰۲۴ په دوبي کې په بې‌ځایه شویو کورنیو کې بې‌کاري یا بې‌وزلي له ۳۸٪ سره تر ټولو عام لامل و، او وچکالي د ۶٪ لپاره اصلي لامل وه (REACH, 2025). په عمل کې اقلیم او بې‌وزلي یو د بل لاس نیسي. وچکالي سخت ژوند ناشونی کوي، او ځوانان تر ټولو مخکې ځي.

درېیمه اغېزه پر ځوانو ښځو او نجونو ده چې په ډېرو کلیوالو کورنیو کې اوبه راوړي او د څارویو او ماشومانو پالنه کوي. کله چې څاګانې وچې شي او اوبو ته لاره اوږده شي، د زده‌کړې یا عاید ګټلو لپاره یې وخت لا کمېږي.

څلورمه اغېزه پر روغتیا ده. ناپاکې اوبه، تودوخه او د خوړو کمښت د ځوانانو پر روغتیا او د کار پر وړتیا اغېز کوي. د څښاک اوبو په اړه د UNDP شمېره، یعنې په یوه کال کې له ۵۹٪ څخه ۴۴٪ ته راټیټېدل، د وروستیو راپورونو یوه تر ټولو ټکان‌ورکوونکې شمېره ده (UNDP, 2026).

د ا.ځ.پ او همکارانو لپاره عملي انتخابونه

• د اوبو د سپما مهارتونه ورزده کړئ. د اوبو د سپما، د خړوب د ساده وخت‌وېش، د باران د اوبو راټولولو، د دودیزو کاریزونو د ساتنې او د چینو د ساتنې په اړه لنډ او عملي کورسونه په پارسي‑دري او پښتو، له سیمه‌ییزو بېلګو سره، چمتو کېدای شي. د ا.ځ.پ د انجینرۍ، معمارۍ او چاپېریال خونه د دې منځپانګې طبیعي ځای دی.
• اقلیمي معلومات ساده ژبې ته واړوئ. د FEWS NET، فاو او د خوړو نړیوال پروګرام فصلي وړاندوینې عامې خو تخنیکي دي. ا.ځ.پ کولی شي کلیوالو ځوانانو ته لنډ میاشتني لنډیزونه چمتو کړي: موسم څنګه ښکاري، کوم خطرونه تمه کېږي او مرسته چېرې موندل کېدای شي؛ تل د اصلي سرچینې له یادونې سره.
• سیمه‌ییز لیدنې په دقت ثبت کړئ. رضاکاران کولی شي ساده او غیرشخصي لیدنې، لکه د یوې چینې یا څاه وچېدل یا له سیلاب څخه د ویالې زیانمنېدل، ثبت کړي څو ا.ځ.پ سیمه‌ییز حالت ښه وپېژني. دا کار باید د څېړنې معیارونو د «زیان نه رسولو» او محرمیت له قواعدو سره سم وي او هېڅکله رضاکاران له خطر سره مخ نه کړي.
• اقلیم له معیشت سره وتړئ. هغه مهارتونه چې په وچو کلونو کې هم ګټور پاتې کېږي، لکه د پمپونو او وسایلو ترمیم، د خوړو پروسس او ساتنه، کوچني سولري سیسټمونه او د څارویو د درملنې بنسټیز مهارتونه، له ځوانانو سره مرسته کوي چې په خپله خوښه په خپله ټولنه کې پاتې شي، نه دا چې له مجبوریته ولاړ شي.
• لکه د وچکالۍ، د سیلاب لپاره هم چمتو اوسئ. د مخکېني خبرتیا، خوندي لارو او د اسنادو او تخم د ساتنې په اړه ساده ټولنیز لارښوونې ژوند او شتمني ژغورلی شي. ا.ځ.پ کولی شي شته رسمي لارښوونې خپرې کړي، نه دا چې له ځانه نوې لارښوونې جوړې کړي.
• د مرستندویانو او تخنیکي همکارانو لپاره: د اوبو له هغو څوکلنو پروژو ملاتړ وکړي چې زیربنا له سیمه‌ییزو مهارتونو سره یو ځای کوي، ځوانان د ساتنې په دندو کې شاملوي، او د ځمکې لاندې اوبو کارول اندازه کوي، نه یوازې نوې سرچینې.

محدودیتونه

د افغانستان د اقلیم او اوبو معلومات نیمګړي دي او له بېلابېلو مېتودونو او دورو راځي؛ د دې یادښت ګڼې شمېرې REACH له پخوانیو څېړنو راټولې کړې. په بېلابېلو سرچینو کې د کابل د ځمکې لاندې اوبو اټکلونه ډېر توپیر لري. دا یادښت ځانګړې زیربنايي پروژې نه ارزوي.

اړوند لینکونه: د پایښت کمېټه · د کمېټو ټول راپورونه او یادښتونه · د څېړنې معیارونه

سرچینې

1. FAO (2021). Afghanistan: FAO urges G20 countries to increase support for rural farmers. FAO Newsroom, 22 September 2021. fao.org
2. FEWS NET (2025). Afghanistan Agroclimate Monitoring Report, 2025/2026 Season, December 2025 (via ReliefWeb). reliefweb.int
3. Mercy Corps (2025). Assessment of Kabul’s groundwater crisis, April 2025, as reported by Al Jazeera, 5 July 2025. aljazeera.com
4. REACH (2025). Afghanistan Climate Change Overview, September 2025. IMPACT Initiatives (compiling NEPA and UN Environment 2016, OCHA, IOM, World Bank and ADB data). repository.impact-initiatives.org
5. UNDP (2026). Afghanistan Socioeconomic Review, released 13 May 2026; summarised in UN News. news.un.org
6. WFP (2026). Food insecurity and child malnutrition worsen in Afghanistan despite strong agricultural season (FAO/WFP IPC analysis). News release, October 2026. wfp.org

د افغان ځوانانو پارلمان (ا.ځ.پ) – د فکر مرکز
د کمېټو څېړنیز یادښت 2026/04 – نومبر ۲۰۲۶
سمونې او نظرونه: research@aypfrs.net