حل منازعه نزدیک خانه: مهارت‌های جوانان و میانجی‌گری اجتماعی
یادداشت پژوهشی کمیته‌ها، شمارهٔ 2026/07 · کمیتهٔ مهارت‌های زندگی و میانجی‌گری اجتماعی
یادداشت پژوهشی مبتنی بر منابع · نشر: نوامبر ۲۰۲۶
پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) – مرکز اندیشکده
دربارهٔ این یادداشت: یادداشت پژوهشی مبتنی بر منابع منتشرشده که مرکز اندیشکدهٔ پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) برای کمیتهٔ مهارت‌های زندگی و میانجی‌گری اجتماعی آماده کرده است. این متن گزارش هیچ جلسه یا تصمیم کمیته نیست. بازبینی: بازبینی داخلی، نوامبر ۲۰۲۶ · بودجه: ندارد · شریک: ندارد · داده: منابع منتشرشدهٔ ثانوی · اصلاحات: تا اکنون ندارد. داوری همتا نشده است.
خلاصه
بیشتر منازعات در افغانستان، بر سر زمین، میراث، قرض، کرایه یا مسائل خانوادگی، نزدیک خانه و به دست بزرگان، شوراها و جرگه‌ها حل می‌شود، نه در محکمه‌های رسمی. این سازوکارهای اجتماعی می‌توانند صلح را نگه دارند و در وقت و پول صرفه‌جویی کنند. اما ممکن است زنان و جوانان را کنار بگذارند و گاهی تصمیم‌هایی بگیرند که به طرف ضعیف‌تر آسیب می‌زند. برگشت گستردهٔ مهاجران منازعات تازه‌ای بر سر زمین و مسکن پدید آورده است. جوانان نمی‌توانند جای بزرگان محل را بگیرند و نباید چنین کنند، اما با مهارت‌های درست می‌توانند کمک کنند که منازعات آرام‌تر، منصفانه‌تر و با ثبت بهتر حل شوند. این یادداشت شواهد را مرور می‌کند و گام‌های عملی پیشنهاد می‌دهد.
پژوهشی که برای انستیتوت صلح ایالات متحده انجام شد، نتیجه گرفت که بخش بسیار بزرگ منازعات در افغانستان بیرون از نظام رسمی دولتی و اغلب به دست بزرگان قومی، شوراها یا دیگر مجالس محلی حل می‌شود. این سازوکارها وقتی درست کار کنند، از منازعه جلوگیری می‌کنند و آن را کاهش می‌دهند. همین پژوهش هشدار داد که تصمیم‌های آن‌ها همیشه با قانون سازگار نیست، ممکن است نابرابری‌های موجود را تقویت کند و در برخی موارد به نقض جدی حقوق، به‌ویژه حقوق زنان، کودکان و اقلیت‌ها، انجامیده است (Gaston, Sarwari and Strand, 2013).
واقعیت‌های کلیدی
- مردم به دلایل گوناگون راه‌های گوناگون را برمی‌گزینند. در یک پژوهش ۲۰۲۲ دربارهٔ منازعات مسکن، زمین و ملکیت در چهار شهر، ۷۰٪ پاسخ‌دهندگان در کابل نظام غیررسمی را ترجیح دادند، بیشتر به این دلیل که سریع‌تر بود، در حالی که ۸۳٪ پاسخ‌دهندگان در هرات نظام رسمی را ترجیح دادند. همهٔ زنانی که در هرات با آنان مصاحبه شد نظام رسمی را ترجیح دادند، و اعضای شوراها و جرگه‌ها گفتند تنها سهم اندکی از قضایایی را که زنان می‌آورند رسیدگی می‌کنند (NRC, 2023).
- رایج‌ترین منازعات، منازعات روزمره‌اند: مالکیت زمین، میراث، پس‌گرفتن پول از معاملات زمین، و منازعه با صاحب‌خانه از جمله تهدید به بیرون کردن (NRC, 2023).
- برگشت‌ها فشار بر زمین و مسکن را بیشتر می‌کند. بیش از نیمی از خانوارهای برگشت‌کنندهٔ مورد سروی UNHCR اسناد مدنی ضروری نداشتند و برگشت‌کنندگان از پاکستان بیشتر کرایه‌نشین بودند و در پرداخت کرایه مشکل داشتند (UNHCR, 2025). طرح‌های شهرک‌سازی برای برگشت‌کنندگان، که گزارش شده تا می ۲۰۲۵ پنجاه‌وهشت شهرک از آن ایجاد شده است، پرسش‌هایی دربارهٔ توزیع و مالکیت زمین پیش می‌کشد (BICC, 2025).
- رویکردهای ترکیبی پیش‌تر طراحی شده‌اند. پژوهشی به رهبری پروفیسور علی وردک در پوهنتون ساوت ویلز الگویی «ترکیبی» طراحی کرد که عدالت دولتی، جرگه‌ها و شوراها و نهادهای حقوق بشری را به هم پیوند می‌داد. توصیه‌های آن در طرح قانون ۲۰۱۰ دربارهٔ حل منازعه از راه جرگه و شورا گنجانده شد و این کار در کاهش رسم «بد»، یعنی دادن یکی از زنان خانوادهٔ خطاکار به نکاح در خانوادهٔ آسیب‌دیده برای پایان دادن به دشمنی، مؤثر شمرده شده است (University of South Wales, 2021).
- مهارت‌های خودمهارگری آموختنی است. در لایبریا، یک آزمایش تصادفی با مردانی که درگیر جرم بودند نشان داد که هشت هفته درمان شناختی‑رفتاری با تمرکز بر خودمهارگری و هویت غیرخشونت‌آمیز، و پس از آن یک کمک نقدی ۲۰۰ دالری، جرم و خشونت را دست‌کم برای یک سال کاهش داد؛ اثر هر یک از این دو به‌تنهایی کم‌رنگ شد (Blattman, Jamison and Sheridan, 2017).
این وضعیت برای جوانان چه معنا دارد
جوانان اغلب خودشان طرف منازعه‌اند: بر سر قطعه زمینی پس از مرگ پدر، قرضی از یک کسب ناکام، کرایهٔ خانه در شهری که تازه به آن برگشته‌اند، یا اختلاف خانوادگی بر سر ازدواج. با این حال، آنان در مجالسی که این مسائل را فیصله می‌کنند، کمتر صدایی دارند. صدای زنان جوان باز هم کمتر است.
منازعاتی که طول می‌کشند یا ناعادلانه فیصله می‌شوند، از جوانان پول، وقت و گاهی امنیت می‌گیرند. برگشت‌کننده‌ای که نتواند مالکیت زمین خانوادگی را ثابت کند، یا کرایه‌نشینی که ناگهان بیرون رانده شود، ممکن است تنها پایگاه پایدار زندگی خود را از دست بدهد.
در عین حال، جوانان مهارت‌های سودمندی دارند: سواد، توانایی نوشتن یک توافق، آشنایی با اسناد و روندها، و اغلب نگاهی آرام‌تر و کمتر سخت‌گیرانه به دعواهای کهنهٔ خانوادگی. با آموزش و احترام بزرگان، می‌توانند کمک‌کننده باشند، نه رقیب.
گزینه‌های عملی برای پ.ج.ا و همکاران
- مهارت‌های پایه‌ای زندگی را آموزش دهید: شنیدن، مهار خشم، مذاکره. کورس‌های کوتاه دربارهٔ شنیدن فعال، مهار واکنش‌های خود، جدا کردن منافع از مواضع و نوشتن توافق‌های ساده، هم در زندگی روزمره و هم در منازعات به کار می‌آیند. شواهد لایبریا نشان می‌دهد که آموزش عملی خودمهارگری، اگر با فرصت‌های واقعی همراه شود، می‌تواند رفتار را دگرگون کند.
- جوانان را به‌عنوان دستیار آموزش دهید، نه قاضی. داوطلبان جوان می‌توانند به طرف‌ها کمک کنند تا برای نشست محلی آماده شوند: اسناد را جمع کنند، خلاصهٔ روشنی بنویسند و توافق را کتبی ثبت کنند و برای هر طرف یک نسخه بدهند. آنان باید سازوکارهای موجود محلی را پشتیبانی کنند، نه این‌که سازوکار موازی بسازند.
- بدانید چه وقت باید ارجاع داد. قضایایی که خشونت، آزار، ازدواج اجباری یا حقوق کودکان را در بر می‌گیرند، هرگز نباید به‌گونهٔ غیررسمی به دست داوطلبان میانجی‌گری شوند. پ.ج.ا باید فهرست روشن ارجاع داشته باشد و داوطلبان را برای شناختن این قضایا آموزش دهد.
- زنان را شامل کنید. جایی که زنان نمی‌توانند در مجالس محلی حاضر شوند، داوطلبان زن می‌توانند به زنانِ طرف منازعه کمک کنند تا قضیهٔ خود را آماده کنند و مطمئن شوند که اظهارات کتبی‌شان به مجلس می‌رسد.
- بر مسائل مسکن و زمین برگشت‌کنندگان تمرکز کنید. رهنمودهای ساده دربارهٔ اسناد، قراردادهای کرایه و میراث، به پارسی‑دری و پښتو، می‌تواند پیش از آغاز بسیاری از منازعات جلوی آن‌ها را بگیرد.
- از آنچه موجود است بیاموزید. الگوی ترکیبی و پژوهش‌های پیشین ایده‌های آزموده‌ای پیش می‌نهند. اتاق‌های تخصص پ.ج.ا می‌توانند از کارشناسان حقوقی و میانجی‌گری در داخل و بیرون کشور دعوت کنند تا مواد آموزشی را بازبینی کنند.
گام‌های بعدی و پرسش‌ها برای گفت‌وگو
- جوانان امروز بیشتر با چه نوع منازعاتی روبه‌رو هستند و آن‌ها را به کجا می‌برند؟ یک بخش کوتاه و بی‌نام در سروی جوانان پ.ج.ا می‌تواند این را بپرسد، بی‌آن‌که جزئیات قضایای فردی جمع شود.
- مجالس محلی اکنون با قضایای جوانان برگشت‌کننده‌ای که سند ندارند چگونه برخورد می‌کنند؟ پژوهش‌های منتشرشدهٔ NRC، UNHCR و دیگران نقطهٔ آغازند.
- کدام نمونه‌های توافق‌نامهٔ کتبی، برای کرایه، بازپرداخت قرض یا تقسیم میراث، سودمندترند و چگونه می‌توان پیش از استفاده آن‌ها را به کارشناسان حقوقی نشان داد؟
- داوطلبان چگونه آموزش ببینند تا قضایایی را که باید ارجاع شوند بشناسند و کدام نهادها می‌توانند ارجاع‌ها را به‌گونهٔ امن بپذیرند؟
- جایی که زنان نمی‌توانند حضوری شرکت کنند، صدای آنان چگونه به تصمیم‌های محلی برسد؟
پ.ج.ا این‌ها را پرسش‌های باز می‌داند. مواد آموزشی پیش از استفاده به دست کارشناسان حقوقی و میانجی‌گری بازبینی می‌شود و از داوطلبان هرگز خواسته نمی‌شود نقش قاضی را بازی کنند یا به قضایای خشونت رسیدگی کنند.
محدودیت‌ها
بیشتر پژوهش‌ها دربارهٔ حل منازعات محلی در افغانستان پیش از ۲۰۲۱ انجام شده است و نقش سازوکارهای رسمی و غیررسمی از آن زمان دگرگون شده است. پژوهش NRC چهار شهر و تنها منازعات مسکن، زمین و ملکیت را در بر می‌گیرد. آزمایش لایبریا به جمعیت و زمینه‌ای دیگر مربوط است. این یادداشت مشورهٔ حقوقی نیست.
پیوندهای مرتبط: کمیتهٔ مهارت‌های زندگی و میانجی‌گری اجتماعی · همهٔ گزارش‌ها و یادداشت‌های کمیته‌ها · معیارهای پژوهشی
منابع
- Blattman, C., Jamison, J. C. and Sheridan, M. (2017). Reducing Crime and Violence: Experimental Evidence from Cognitive Behavioral Therapy in Liberia. American Economic Review, 107(4), 1165–1206 (NBER Working Paper 21204). nber.org
- BICC – Mielke, K., Schmeidl, S. and Schetter, C. (2025). Responding to Mass Returns in Afghanistan. Bonn International Centre for Conflict Studies. bicc.de
- Gaston, E., Sarwari, A. and Strand, A. (2013). Lessons Learned on Traditional Dispute Resolution in Afghanistan. United States Institute of Peace, Building Peace series no. 3 (CMI record). cmi.no
- NRC (2023). Resolving HLP Disputes: NRC assessment on housing, land and property disputes in Afghanistan. Norwegian Refugee Council, June 2023. nrc.no
- UNHCR (2025). Afghanistan post-return monitoring survey report, December 2025. data.unhcr.org
- University of South Wales (2021). A hybrid model of justice system in Afghanistan. REF 2021 impact case study (research led by Professor Ali Wardak). southwales.ac.uk
پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) – مرکز اندیشکده
یادداشت پژوهشی کمیته‌ها 2026/07 – نوامبر ۲۰۲۶
اصلاحات و نظرها: research@aypfrs.net