دیاسپورا به‌عنوان دارایی توسعه: مهارت، پول‌های فرستاده‌شده و انتقال دانش

مقالهٔ کاری مرکز اندیشکدهٔ پ.ج.ا، شمارهٔ 2026/02

مقالهٔ کاری شواهد و سیاست · نشر: نوامبر ۲۰۲۶
وضعیت بازبینی: بازبینی داخلی؛ بازبینی بیرونی در انتظار (معیارهای پژوهشی، بخش ۳)

وضعیت بازبینی: بازبینی داخلی انجام شده؛ بازبینی بیرونی در انتظار است (معیارهای پژوهشی، بخش ۳). بازبینی: داخلی، نوامبر ۲۰۲۶ · بودجه: ندارد · شریک: ندارد · داده: تنها منابع منتشرشدهٔ ثانوی؛ بدون دادهٔ سروی پ.ج.ا · اصلاحات: تا اکنون ندارد.

چکیده

۱. مقدمه: چرا دیاسپورا اکنون مهم است

دیاسپورا همیشه بخشی از زندگی افغان‌ها بوده است. در دهه‌های جنگ و دشواری، میلیون‌ها نفر کشور را ترک کردند و بسیاری در بیرون زندگی، کار و نهاد ساختند. امروز تقریباً هر خانوادهٔ افغان عضوی بیرون از کشور دارد.

سه تحول نقش دیاسپورا را امروز مهم‌تر از چند سال پیش ساخته است. نخست، کمک‌های بیرونی کم می‌شود: کمک‌های بین‌المللی در ۲۰۲۵ حدود ۱۶٫۵٪ کاهش یافت (UNDP, 2026). دوم، اقتصاد آهسته‌تر از نفوس رشد می‌کند و درآمد سرانه پایین می‌آید (World Bank, 2025a; UNDP, 2026). سوم، بیرون ماندن زنان و دختران از بخش بزرگ آموزش و کار به این معناست که دانش و فرصت باید بیشتر از بیرون نهادهای رسمی داخلی بیاید: مشارکت زنان در نیروی کار ۵٫۱٪ است (ILO, 2026) و حدود ۲٫۴ میلیون دختر از آموزش متوسطه محروم‌اند (UNESCO, 2026).

در این شرایط، دیاسپورا تنها منبع کمک اضطراری نیست؛ می‌تواند دارایی توسعه باشد: گنجینه‌ای از مهارت، پس‌انداز، شبکه و نفوذ که به جوانان افغان کمک کند بیاموزند، درآمد داشته باشند و با جهان در پیوند بمانند. این‌که این توان به فعل درآید یا نه، به شیوهٔ سازمان‌دهی همکاری بستگی دارد.

۲. یادداشت روش

رویکرد. این مقاله مروری بر منابع منتشرشدهٔ نهادهای بین‌المللی، پوهنتون‌ها و مؤسسات پژوهشی و، جایی که در دسترس است، آمار رسمی است. دادهٔ تازه یا مصاحبه در آن نیست.

پرسش‌ها. (۱) دربارهٔ اندازهٔ دیاسپورای افغان و آنچه به کشور می‌فرستد چه می‌دانیم؟ (۲) چه شواهدی دربارهٔ انتقال مهارت و دانش وجود دارد؟ (۳) چه چیزهایی همکاری دیاسپورا را محدود می‌کند؟ (۴) کدام گزینه‌های سیاستی برای پ.ج.ا و همکارانش عملی‌اند؟

چارچوب. شواهد را بر گرد سه مجرا سامان داده‌ایم: پول (پول‌های فرستاده‌شده و سرمایه‌گذاری)، مهارت (انتقال دانش، منتورشیپ و تدریس) و شبکه (پیوند با نهادها، بازارها و بحث عمومی). این چارچوب از رویکرد کلی سیاست بین‌المللی دیاسپورا پیروی می‌کند که همکاری دیاسپورا را نیرویی درازمدت برای توسعه در ابعاد اقتصادی، انسانی و اجتماعی می‌داند (IOM, 2022).

معیارها. مقاله از معیارهای پژوهشی پ.ج.ا پیروی می‌کند. همهٔ ارقام مستند است و هر جا داده ناقص یا کهنه است، گفته شده است.

۳. شواهد چه نشان می‌دهد

۳٫۱ اندازه و پراکندگی

شمار یگانه و معتبری از دیاسپورای افغان وجود ندارد. روشن‌ترین رقم رسمی به افراد نیازمند حمایت بین‌المللی مربوط است: در پایان ۲۰۲۵، UNHCR حدود ۱٫۹ میلیون پناهنده و پناه‌جوی افغان و ۱٫۰ میلیون افغان دیگر نیازمند حمایت بین‌المللی را گزارش کرد (UNHCR, 2026). دیاسپورای گسترده‌تر، از جمله کسانی که تابعیت کشورهای دیگر را گرفته‌اند، کارگران مهاجر و محصلان، بزرگ‌تر است، اما برآوردها به تعریف بستگی دارد.

دیاسپورا در حرکت نیز هست. در ۲۰۲۵ حدود ۲٫۹ میلیون نفر از ایران و پاکستان به افغانستان برگشتند یا اخراج شدند (UNHCR, 2026). بسیاری از خانواده‌هایی که عضوی نان‌آور در کشور همسایه داشتند، اکنون او را، اغلب بیکار، در خانه دارند. این هم از دست رفتن درآمد خانوارهاست و هم نشانه‌ای که «دیاسپورای نزدیک» در کشورهای همسایه کوچک می‌شود و «دیاسپورای دور» در اروپا، امریکای شمالی و جاهای دیگر نسبتاً مهم‌تر می‌شود.

۳٫۲ پول

پول‌های فرستاده‌شدهٔ ثبت‌شده به‌شدت کاهش یافت. پول‌های فرستاده‌شدهٔ ثبت‌شده به افغانستان در ۲۰۲۰ حدود ۷۸۹ میلیون دالر، برابر با ۴٫۱٪ تولید ناخالص داخلی، بود و در ۲۰۲۱ به حدود ۰٫۳ میلیارد دالر، یعنی ۱٫۵٪، رسید (IOM GMDAC, n.d.). داده‌های بانک جهانی رقم ثبت‌شده را در ۲۰۲۴ حدود ۳۲۰ میلیون دالر نشان می‌دهد (World Bank, WDI). این ارقام پولی را که از راه‌های غیررسمی مانند حواله می‌رسد در بر نمی‌گیرد، پس رقم واقعی احتمالاً بالاتر است، اما کاهش جریان ثبت‌شده آشکار است.

در سطح جهان مهم است. پولی که مهاجران در ۲۰۲۳ به کشورهای خود فرستادند به حدود ۶۵۶ میلیارد دالر رسید و در بیش از ۶۰ کشور دست‌کم برابر با ۳٪ تولید ناخالص داخلی است؛ کشورهای کوچک و شکننده بیش از همه به آن وابسته‌اند (World Bank, 2024).

هزینه‌ها بالا مانده است. میانگین جهانی هزینهٔ فرستادن پول ۶٫۳۶٪ مبلغ است (World Bank, Remittance Prices Worldwide)، بسیار بالاتر از هدف کمتر از ۳٪ در اهداف توسعهٔ پایدار (World Bank, 2025b). برای خانواده‌ای که ماهانه ۱۰۰ دالر دریافت می‌کند، تفاوت میان ۶٪ و ۳٪ در یک سال مبلغی قابل توجه است.

راه‌های دیجیتال ممکن است. در ۲۰۲۵، UNHCR کمک نقدی دیجیتال را از راه یک پلتفرم پرداخت دیجیتال به بیش از ۱۲۰ هزار خانوار در افغانستان رساند (UNHCR, 2026). این نشان می‌دهد که انتقال دیجیتال، دست‌کم برای اهداف بشردوستانه، به خانوارهای داخل کشور می‌رسد.

این پیوند شکننده است. هنگام قطع سراسری حدود ۴۸ ساعتهٔ ارتباطات در سپتمبر ۲۰۲۵، کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل یادآوری کردند که افغان‌ها از بستگانی که از بیرون پول می‌فرستند جدا شدند و این به اقتصاد و معیشت آسیب زد (UN human rights experts, 2025).

۳٫۳ مهارت و دانش

بازگشت‌های کوتاه متخصصان. پروژهٔ «بازگشت موقت اتباع متخصص» (TRQN) سازمان بین‌المللی مهاجرت، متخصصان دیاسپورا را برای مأموریت‌های کوتاه در نهادهای عامه به افغانستان آورد. پژوهشگران UNU-MERIT و پوهنتون ماستریخت از این پروژه برای بررسی این‌که بازگشت‌های کوتاه چگونه از راه انتقال دانش، نوآوری و تحول تکنالوژیک ظرفیت می‌سازند، استفاده کردند (Siegel and Kuschminder, 2012). این الگو امروز با تغییراتی، از جمله مأموریت‌های از راه دور هر جا سفر ممکن یا امن نباشد، به کار می‌آید.

تدریس و منتورشیپ از راه دور. شواهد بیرون از افغانستان نشان می‌دهد که حمایت سادهٔ از راه دور یادگیری را بهتر می‌کند. در بوتسوانا، تماس‌های کوتاه هفته‌وار استادان همراه با پیام کوتاه، مهارت حساب را حدود ۰٫۱۲ انحراف معیار بالا برد و بی‌سوادی حسابی را ۳۱٪ کاهش داد، با هزینهٔ حدود ۱۹ دالر برای هر کودک؛ پیام تنها اثر معناداری نداشت (Angrist, Bergman and Matsheng, 2022). داوطلبان دیاسپورا می‌توانند چنین تماس ساختارمند و ساده‌ای را در مقیاس بزرگ فراهم کنند.

آموزش عالی آنلاین. برنامه‌های آنلاین معتبر هم‌اکنون به برخی آموزندگان افغان می‌رسند. University of the People در ۲۰۲۴ از تحصیل بیش از ۳۱۰۰ زن افغان و بیش از ۲۶ هزار درخواست از آگست ۲۰۲۱ خبر داد (University of the People, 2024). استادان و متخصصان دیاسپورا می‌توانند به‌عنوان منتور، استاد راهنما و معرف از این آموزندگان پشتیبانی کنند.

۳٫۴ شبکه‌ها و نهادها

نهادهای دیاسپورای افغان در بسیاری از کشورهای میزبان هستند، اما ظرفیت و پیوندشان با کشور بسیار متفاوت است. پژوهشی دربارهٔ ۸۵ نهاد دیاسپورای افغان در شش کشور اروپایی دریافت که هیچ عامل یگانه‌ای میزان فعالیت فرامرزی آن‌ها را توضیح نمی‌دهد؛ ترکیبی از شرایط مؤثر است و تمویل بیرونی در برخی ترکیب‌ها نقش برجسته دارد. نهادهای آلمان و هالند پیوند قوی‌تری با افغانستان داشتند تا نهادهای اتریش و سویدن که بیشتر بر فعالیت‌های محلی در کشور میزبان تمرکز داشتند (Safi and Czaika, 2025).

نقشه‌برداری پیشین برای برنامهٔ دیاسپورای شورای پناهندگان دنمارک، که مکتب حکومت‌داری ماستریخت و UNU-MERIT انجام داد، با ۱۰۳ مصاحبه، نشست‌های مشورتی و مرور منابع، نهادهای دیاسپورای افغان را در دنمارک، آلمان، سویدن و بریتانیا ارزیابی کرد و راه‌هایی برای تقویت همکاری‌شان پیشنهاد داد (MGSoG and UNU-MERIT, n.d.).

در سطح بین‌المللی، اعلامیهٔ دوبلین که در اپریل ۲۰۲۲ در نشست جهانی دیاسپورا به میزبانی مشترک IOM و دولت آیرلند پذیرفته شد و ۳۰ کشور و اتحادیهٔ افریقا از آن حمایت کرده‌اند، خواستار نهادینه شدن همکاری دیاسپورا در سیاست‌ها، برنامه‌ها و شراکت‌ها است (IOM, 2022).

۴. سه مجرا، یک هدف

پول در کوتاه‌مدت خانوارها را سرپا نگه می‌دارد: غذا، کرایه، هزینهٔ مکتب و درمان. فوری‌ترین و گسترده‌ترین شکل حمایت دیاسپورا است، اما به تنهایی کمتر ظرفیت پایدار می‌سازد و در برابر هزینه، مقررات و قطع ارتباطات آسیب‌پذیر است.

مهارت در درازمدت ظرفیت می‌سازد. انجنیری در دیاسپورا که پنج تکنیسن جوان را منتوری می‌کند، یا نرسی در بیرون که در طراحی یک کورس کمک‌های اولیه به پارسی‑دری و پښتو کمک می‌کند، چیزی به جا می‌گذارد که پس از پایان تماس ادامه دارد.

شبکه درهایی را باز می‌کند که پول یا مهارت به تنهایی باز نمی‌کنند: جای تحصیل در پوهنتون، معرفی‌نامه برای بورسیه، خریدار برای تولیدات یک گروه زنان، یا شنیده شدن منصفانهٔ صدای جوانان در بحث‌های بین‌المللی.

برای جوانان داخل کشور، سودمندترین همکاری دیاسپورا هر سه را با هم دارد. یک رابطهٔ کوتاه منتورشیپ (مهارت) که به یک کورس آنلاین و درخواست بورسیه (شبکه) می‌انجامد و با پولی اندک از خانواده برای هزینهٔ انترنت (پول) پشتیبانی می‌شود، یک مسیر کامل است. نقش پ.ج.ا کمک به ساختن چنین مسیرهایی است.

۵. محدودیت‌ها و خطرها

• کمبود داده: شمار معتبری از دیاسپورا نیست و داده‌های ثبت‌شده جریان‌های غیررسمی را نمی‌بیند.
• هزینه و دسترسی: هزینهٔ بالای انتقال، ارزش پول را کم می‌کند. احتمال داشتن حساب بانکی یا پول موبایلی برای مردان تقریباً سه برابر زنان است (UN Women, 2025).
• ارتباطات: منتورشیپ، تدریس و انتقال پول از راه دور به شبکه‌هایی وابسته است که ممکن است کند، گران یا قطع باشند.
• امنیت: تماس با افراد بیرون از کشور اگر به شکل نادرست دیده شود، برای جوانان داخل خطر می‌سازد. هر برنامه باید معلومات شخصی را به کمترین حد برساند.
• قطبی شدن: بحث‌های میان دیاسپورا و جامعهٔ داخل کشور ممکن است تند و تفرقه‌انگیز شود. همکاری‌ای که سیاسی دیده شود یا بی‌شنیدن مردم داخل از سوی آنان سخن بگوید، اعتماد را از دست می‌دهد.
• پراکندگی و وابستگی: نهادهای دیاسپورا اغلب کوچک و داوطلبانه‌اند. جایی که تمویل بیرونی محرک فعالیت است (Safi and Czaika, 2025)، همکاری با چرخه‌های کمک بالا و پایین می‌رود.
• انتظارات ناواقع‌بینانه: برنامه‌های بزرگ آموزش یا اشتغال خودبه‌خود نتیجه نمی‌دهند؛ بسیاری از برنامه‌های فعال بازار کار در کشورهای در حال توسعه اثر معناداری بر اشتغال یا درآمد نشان نداده‌اند (McKenzie, 2017).

۶. گزینه‌های سیاستی

۶٫۱ برای پ.ج.ا

• مسیر ساختارمند همکاری دیاسپورا بسازید. متخصصان بیرون از کشور می‌توانند مقدار مشخصی وقت، مثلاً یک ساعت در هفته برای سه ماه، به‌عنوان منتور، استاد راهنما، بازبین کورس یا بازبین مرکز اندیشکده بدهند؛ با شرح روشن نقش، آشنایی کوتاه و همان شرایط معرفی‌نامه که پ.ج.ا برای منتوران دارد.
• از الگوی «تلفون به‌علاوهٔ انسان» کار بگیرید. داوطلبان دیاسپورا را با آموزندگان کورس‌های پ.ج.ا برای تماس‌های کوتاه و منظم جفت کنید و تکمیل کورس و یادگیری را بسنجید.
• از برنامه‌های موجود پل بسازید. دیپلمات‌های شهری، سفیران کشوری و شبکهٔ دانشگاهی می‌توانند نهادها، پوهنتون‌ها و کارفرمایان شهرهای میزبان را با جوانان داخل کشور وصل کنند، مانند رهنمایی بورسیه یا کارآموزی از راه دور، هر جا امن و قانونی باشد.
• پول را از دست پ.ج.ا دور نگه دارید. پ.ج.ا حساب بانکی ندارد و نباید پول یا کمک برای افراد را جابه‌جا کند؛ می‌تواند رهنمود بی‌طرفانه دربارهٔ مقایسهٔ هزینه‌ها و راه‌های منظم نشر کند.
• کارشناسان دیاسپورا را در تضمین کیفیت شریک کنید. استادان دیاسپورا می‌توانند بازبین بیرونی مقاله‌های کاری مرکز اندیشکده باشند و به برآوردن شرط دو بازبین در معیارهای پژوهشی کمک کنند.
• نتایج را بسنجید و نشر کنید، بدون معلومات شخصی.

۶٫۲ برای نهادهای دیاسپورا

• تخصص پیدا کنید و شریک شوید. شواهد نشان می‌دهد ترکیب ظرفیت، پیوند و تمویل محرک فعالیت فرامرزی است (Safi and Czaika, 2025). نهادهای کوچک با تمرکز بر یک حوزه، مانند صحت، آموزش یا کسب‌وکار، و شراکت با دیگران، بیشتر به دست می‌آورند.
• اول گوش دهید. برنامه‌هایی که با جوانان داخل کشور، نه برای آنان، طراحی شوند، به نیاز واقعی نزدیک‌ترند و اعتماد بیشتری می‌آورند.
• از شرکت‌کنندگان حفاظت کنید.

۶٫۳ برای نهادهای کشورهای میزبان و تمویل‌کنندگان

• هزینهٔ فرستادن پول را کم کنید و از راه‌های منظم و کم‌هزینه در راستای هدف کمتر از ۳٪ حمایت کنید (World Bank, 2025b).
• برنامه‌های مهارت دیاسپورا را ابزار توسعه بشناسید و مأموریت‌های کوتاه تخصصی، منتورشیپ و تدریس از راه دور را، بر پایهٔ تجربهٔ TRQN (Siegel and Kuschminder, 2012) و فراخوان اعلامیهٔ دوبلین (IOM, 2022)، تمویل کنید.
• همکاری چندساله و انعطاف‌پذیر را تمویل کنید و از دادهٔ بهتر با حفاظت قوی از حریم خصوصی حمایت کنید.

۶٫۴ برای پوهنتون‌ها

• جای تحصیل، شناسایی کریدت و نظارت پیشنهاد کنید؛ استادان دیاسپورا می‌توانند مدافع آموزندگان افغان در نهادهای خود باشند و کورس‌های پل طراحی کنند.

۶٫۵ شش اصل طراحی

۱. از نیاز داخل آغاز کنید، نه از آنچه دیاسپورا می‌تواند عرضه کند. ۲. همکاری را کوچک، منظم و مشخص کنید. ۳. تکنالوژی را با تماس انسانی ترکیب کنید؛ پیام تنها اثر اندک داشت و پیام همراه با تماس کارساز بود (Angrist, Bergman and Matsheng, 2022). ۴. حفاظت را در طراحی بگنجانید: کمترین معلومات شخصی، نام مستعار در صورت نیاز، رضایت آگاهانه و آمادگی برای قطع ارتباطات. ۵. پول و نفوذ را شفاف نگه دارید و تنها از راه‌های منظم استفاده کنید. ۶. بسنجید، نشر کنید و اصلاح کنید (McKenzie, 2017).

۶٫۶ پرسش‌ها برای مرحلهٔ بعدی پژوهش

• کدام مهارت‌ها در میان جوانان داخل کشور، به تفکیک منطقه و جنسیت، بیشترین تقاضا را دارند و کدام‌ها از راه دور قابل پشتیبانی‌اند؟
• چه سهمی از متخصصان دیاسپورا حاضرند وقت منظم بدهند، در چه رشته‌هایی، و چه چیزی آنان را همراه نگه می‌دارد؟
• جوانان داخل کشور چه نوع همکاری دیاسپورا را محترمانه و سودمند می‌دانند و چه چیزی را بی‌فایده؟
• هزینه و راه‌های فرستادن پول در مسیرهای مختلف چه تفاوتی دارد و راه‌های دیجیتال دسترسی زنان را چگونه تغییر داده است؟
• منتورشیپ ساختارمند از راه دور در کورس‌های پ.ج.ا چه دستاورد یادگیری دارد؟

۷. دیاسپورا در سناریوهای ۲۰۳۰

مقالهٔ کاری 2026/01 چهار سناریو برای ۲۰۳۰ ترسیم می‌کند. در «درجا زدن»، پول‌های فرستاده‌شده به ثبات خانوارها کمک می‌کند و شبکه‌های دیاسپورا از اقلیتی که می‌توانند آنلاین بیاموزند پشتیبانی می‌کنند؛ خطر آن است که دیاسپورا به راه رفتن جوانان ماهر بدل شود. در «فشار چندلایه»، پول‌های فرستاده‌شده ریسمان نجات می‌شود و قطع ارتباطات آن را شکننده می‌کند. در «آموختن با وجود دشواری‌ها»، دیاسپورا به‌عنوان استاد راهنما، منتور و پل به برنامه‌های معتبر می‌تواند تفاوت تعیین‌کننده بسازد. در «بهبود بر پایهٔ مهارت»، دیاسپورا می‌تواند به سوی سرمایه‌گذاری، شراکت‌های کسب‌وکار و بازگشت تخصص برود. در همهٔ سناریوها، استوارترین سهم یکسان است: انتقال ساختارمند و امن مهارت و دسترسی به شبکه‌ها، در کنار پول.

۸. چه چیزهایی را دنبال کنیم

• جریان و هزینهٔ ثبت‌شدهٔ پول‌های فرستاده‌شده (داده‌های بانک جهانی).
• شمار و اندازهٔ ابتکارهای منتورشیپ و تدریس دیاسپورا، از جمله ابتکار خود پ.ج.ا.
• گزارش‌های ارتباطات و قطع آن.
• نتایج یادگیری منتورشیپ از راه دور، به‌صورت مجموعی.
• ظرفیت و شراکت‌های نهادهای دیاسپورا از راه نقشه‌برداری دوره‌ای.

۹. محدودیت‌ها

این مقاله بر منابع ثانوی تکیه دارد. اندازهٔ دیاسپورا و ارزش کامل پول‌های فرستاده‌شده نامعلوم است. شواهد انتقال مهارت در افغانستان اندک و کهنه است و شواهد آموزش از راه دور بیشتر از کشورهای دیگر است. مقاله نهادها یا شرکت‌های مشخص انتقال پول را ارزیابی نمی‌کند. تنها بازبینی داخلی شده و بازبینی بیرونی در انتظار است. نظرها و اصلاحات به research@aypfrs.net خوش‌آمد است.

پیوندهای مرتبط: مرکز اندیشکده · مقالهٔ کاری 2026/01 · یادداشت کمیته 2026/08 · معیارهای پژوهشی

منابع

1. Angrist, N., Bergman, P. and Matsheng, M. (2022). Experimental evidence on learning using low-tech when school is out. Nature Human Behaviour, 6(7), 941–950. doi.org
2. ILO (2026). Women increasingly excluded from Afghanistan’s labour market as wider employment pressures mount. ILO News, 18 August 2026. ilo.org
3. IOM (2022). Global Diaspora Summit 2022 and the Dublin Declaration. International Organization for Migration. iom.int
4. IOM GMDAC (n.d.). Remittances to and from Afghanistan. Migration Data Portal (based on World Bank and KNOMAD data). migrationdataportal.org
5. McKenzie, D. (2017). How Effective Are Active Labor Market Policies in Developing Countries? A Critical Review of Recent Evidence. World Bank Research Observer, 32(2), 127–154 (IZA Discussion Paper 10655). iza.org
6. MGSoG and UNU-MERIT (n.d.). Afghan Diaspora in Europe: Mapping engagement in Denmark, Germany, Sweden and the UK. Commissioned by the Danish Refugee Council Diaspora Programme (via iDiaspora). idiaspora.org
7. Safi, A. A. and Czaika, M. (2025). The transnational engagement of Afghan diaspora organizations: Drivers of diaspora specialization. Global Networks, 25(1). doi.org
8. Siegel, M. and Kuschminder, K. (2012). Highly skilled temporary return, technological change and innovation: the case of the TRQN project in Afghanistan. UNU-MERIT Working Paper 2012-017. migration.unu.edu
9. UNDP (2026). Afghanistan Socioeconomic Review, released 13 May 2026; summarised in UN News. news.un.org
10. UNESCO (2026). Statement on girls’ education in Afghanistan, August 2026, as reported by Al Jazeera, 11 August 2026. aljazeera.com
11. UN human rights experts (2025). Statement on internet and social media restrictions in Afghanistan, 10 October 2025, as reported by The National. thenationalnews.com
12. UNHCR (2026). Global Report 2025: Afghanistan situation overview. unhcr.org
13. UN Women (2025). Nearly eight out of 10 young Afghan women are excluded from education, jobs, and training (Afghanistan Gender Index 2024), 17 June 2025. unwomen.org
14. University of the People (2024). From veils to virtual classrooms: thousands of Afghan women study online. Press release, 15 August 2024. prnewswire.com
15. World Bank (2024). Remittances: KNOMAD brief, 18 September 2024. worldbank.org
16. World Bank (2025a). Afghan economy expands amid persistent challenges. Press release on the Afghanistan Development Update, 10 December 2025. worldbank.org
17. World Bank (2025b). The cost of sending remittances is higher than 3% in 28 countries. World Bank Data Blog, 16 June 2025. blogs.worldbank.org
18. World Bank (n.d.). Remittance Prices Worldwide (global average cost). remittanceprices.worldbank.org
19. World Bank (n.d.). World Development Indicators: Personal remittances, received (current US$), Afghanistan, 2024 (as reported by Trading Economics). tradingeconomics.com

پارلمان جوانان افغانستان (پ.ج.ا) – مرکز اندیشکده
مقالهٔ کاری 2026/02 – نوامبر ۲۰۲۶
اصلاحات و نظرها: research@aypfrs.net